Handel dziećmi – jaka jest skala problemu w Polsce?

Przestępstwa związane z handlem dziećmi dotyczą głównie nielegalnej adopcji, porwań w celu wykorzystywania do prostytucji, pornografii czy pracy przymusowej. Wobec ofiar używane są często groźby, przymus, oszustwo, wprowadzanie w błąd, uprowadzenia, nadużycia władzy. Problem ten ma charakter międzynarodowy, a w Polsce handluje się głównie dziećmi cudzoziemskimi.

Czy problem handlu dziećmi dotyczy Polski?

Od 2006 roku funkcjonuje Program wsparcia i ochrony ofiary/świadka handlu ludźmi. Do 2013 roku w ramach tego programu pomocy udzielono 24 małoletnim, co stanowi zaledwie niecałe 10% wszystkich przypadków zgłoszonych. Odnotowano 15 małoletnich bez opieki i 9 będących pod opieką rodzica bądź rodziców, którzy również padli ofiarą handlu ludźmi. Wszystkie przypadki dotyczyły zmuszania do żebractwa. Wszystkie odnotowane dzieci były cudzoziemcami. Od 2009 roku istnieje Krajowe Centrum Interwencyjno-Konsultacyjne dla polskich i cudzoziemskich ofiar handlu ludźmi. Do głównych zadań należy m.in.: nieformalna identyfikacja ofiar handlu ludźmi, interwencja, prowadzenie schronisk dla ofiar handlu ludźmi, opieka nad cudzoziemcami włączonymi do Programu wsparcia i ochrony ofiary/świadka handlu ludźmi, poradnictwo prewencyjne, konsultacje dla instytucji. W 2012 roku udzielono pomocy 16 osobom małoletnim, a w 2013 roku 18. W 75% były to nastolatki. Większość przypadków (62,5%) dotyczyła żebractwa, następnie wykorzystania seksualnego, prostytucji, a jedna osoba została wykorzystana do małżeństwa. Zdecydowana większość ofiar handlu w Polsce to cudzoziemcy. Polskie dzieci to około 1/5 ofiar.

Dzieci jako łatwy cel

Dzieci szczególnie narażone na handel ludźmi to: dzieci cudzoziemskie bez opieki rodziców, żebrzące, sprawiające trudności wychowawcze, dzieci w pieczy zastępczej, nastolatki poszukujące pracy, szczególnie jako modelki, tancerki czy hostessy, dzieci, które doświadczyły przemocy, były świadkami przestępstw lub przemocy. Małoletni stają się ofiarami handlu, ponieważ opuszczają rodzinne strony w celu szukania lepszych perspektyw, przygód, a także z powodu ucieczki, np. przed przemocą w domu, ubóstwem. Rzadziej zdarza się, że dziecko zostaje uprowadzone.

Wykrywanie handlu dziećmi

Identyfikacja przestępstw związanych z handlem ludźmi i ofiar jest trudna i złożona. Takie osoby niechętnie zgłaszają się do organów ścigania. Wynika to m.in. z poczucia wstydu, winy, obawy przed konsekwencjami za złamanie prawa, do którego zostały zmuszone, strachem przed zemstą, braku wiary w ukaranie sprawców, brak świadomości, że zostało popełnione wobec nich przestępstwo, brak zaufania do osób dorosłych. Ofiary, szczególnie małoletnie, często nie są świadome, że zostały skrzywdzone, więc nie szukają pomocy. Takie osoby wykrywane są zazwyczaj przez pracowników socjalnych czy organy ścigania na skutek interwencji.

Jeśli istnieje podejrzenie wykorzystania małoletniego, należy ustalić: czy małoletni jest pod opieką rodziców i czy wiedzą oni, gdzie ich dziecko przebywa i co robi, czy wie, gdzie są jego rodzice i czy może do nich w każdej chwili dotrzeć, czy sprawuje nad nim opiekę osoba trzecia i kim jest, czy był zmuszany lub czy wykonuje czynności zarobkowe, czy został wykorzystany seksualnie, czy ktoś użył wobec niego przemocy lub zastraszania, czy był świadkiem przemocy. Gdy z analizy wynika, że dziecko mogło zostać wykorzystane lub stać się ofiarą handlu należy powiadomić o tym odpowiednie służby i zapewnić dziecku opiekę.

Handel dziećmi, a prawodawstwo

Adopcja komercyjna to przekazanie dziecka do adopcji w zamian za uzyskanie korzyści majątkowych, często towarzyszy ona adopcji ze wskazaniem. Wiele osób uważa, że jest to niemoralne i traktuje to, jak sprzedanie dziecka. Za handel ludźmi odpowiada osoba, która działa w celu wykorzystania ofiary i jej eksploatacji, a więc adopcja, nawet komercyjna, nie jest handlem ludźmi. Sąd orzekający w sprawie adopcji nie ogranicza praw dziecka, ale zapewnia mu prawną ochronę i kieruje się jego dobrem, jednocześnie nakłada zobowiązania na adoptujących. Handel dziećmi odbywa się bez sądu i wiąże się z narażeniem dziecka na niebezpieczeństwo, godzi w jego interesy, a także narusza podstawowe prawa. Oznacza to, że każda adopcja, również komercyjna, jest nieporównywalna do handlu dziećmi, a więc nie można tych dwóch zjawisk traktować na równi. Czym innym jest porwanie lub zakup dziecka w celu przekazania go innej osobie czy rodzinie, a także podszywanie się pod biologicznych rodziców, aby ten cel osiągnąć. W takiej sytuacji nie da się zweryfikować osoby, której dziecko jest przekazywane, ani jej motywacji, co naraża je na niebezpieczeństwo. Nasuwa to wniosek, że każdy obrót dzieckiem bez udziału sądu jest handlem ludźmi. Zalicza się do niego również sytuacja, gdy dochodzi do adopcji bez udziału sądu, w której obie strony mają dobre intencje i dokonują jej np. poprzez sfałszowanie aktu urodzenia. Osoby dokonujące takiej adopcji pozbawiają dziecka jego podstawowych praw, ochrony przez instytucje oraz wykorzystują to dziecko do zaspokojenia własnych potrzeb.

Handel dziećmi bardzo często wiąże się z wykorzystywaniem ich seksualnie w trzech głównych obszarach: prostytucji dziecięcej, produkcji materiałów pornograficznych oraz handlu w celach seksualnych. W Polsce odbycie stosunku seksualnego z osobą poniżej 15 roku życia jest przestępstwem karanym pozbawieniem wolności od 2 do 12 lat (art. 200 KK). Nielegalne jest również odbycie stosunku z osobą poniżej 18 roku życia, jeśli doszło do niego w wyniku nadużycia stosunku zależności, a także przy nadużyciu zaufania lub w zamian za udzielenie mu korzyści majątkowych. W polskim prawodawstwie gwałt jest zbrodnią. Nielegalne jest również prezentowanie małoletniemu wykonywania czynności seksualnych oraz wiele innych obostrzeń związanych z kontrolowaniem osób popełniających przestępstwa seksualne na szkodę małoletnich. Małoletni uprawiający prostytucję nie popełniają przestępstwa, a jedynie jest to traktowane jako przejaw demoralizacji. Do odpowiedzialności karnej mogą zostać pociągnięte jedynie osoby, które czerpią korzyści majątkowe z prostytucji małoletniego (art. 204 § 3 KK). Art. 199 § 3 KK przewiduje karę pozbawienia wolności dla osoby, która korzysta z usług małoletniego uprawiającego prostytucje. Art. 202 § 3 KK zakazuje produkowania, utrwalania lub sprowadzania, przechowywania lub posiadania albo rozpowszechniania, lub publicznego prezentowania treści pornograficznych z udziałem małoletniego. Za utrwalanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej 15 roku życia grozi kara pozbawienia wolności od roku do lat 10. Nie istnieje jednak w polskim systemie prawnym definicja pornografii dziecięcej. Nie ma też przepisu zakazującego handlu dziećmi w celach seksualnych, tak więc sprawca karany jest za handel ludźmi oraz za konkretne przestępstwo seksualne.

Dziećmi handluje się również w celu pobrania od nich narządów do przeszczepu, jednak w Polsce nigdy nie ujawniono żadnego przypadku handlu narządami ludzkimi. Pobieranie komórek, tkanek czy narządów w celu uzyskania korzyści majątkowych lub osobistych jest zagrożone karą pozbawienia wolności. Karane jest również nielegalne wywożenie z Polski i wwożenie do kraju organów tkanek lub komórek. Sprawca dokonujący handlu dziećmi w takich celach będzie odpowiadał karnie za uprowadzenie lub pozbawienia wolności, ciężkie uszkodzenie ciała, a czasem nawet zabójstwo.

Dzieci wykorzystywane są do żebrania, ponieważ łatwiej wzbudzają współczucie i przynoszą większe zyski. Zmuszanie ich do nielegalnych działań czy pracy jest dla przestępców korzystniejsze, ponieważ osoby małoletnie nie odpowiadają karnie. Praca przymusowa nie jest definiowana jako przestępstwo w polskim prawodawstwie, jednak jeśli sprawca wykorzystuje inne osoby w celu pracy przymusowej, to wypełnia wszystkie znamiona przepisu dotyczącego handlu ludźmi. W Polsce osoby poniżej 16 roku życia nie mogą pracować bez zezwolenia inspektora pracy. Nakłanianie do żebrania osób małoletnich, bezradnych, pozostających w stosunku zależności od sprawcy i osobom oddanym pod opiekę sprawcy również jest wykroczeniem. Konwencja z Genewy Międzynarodowej Organizacji Pracy zakazuje pracy dzieci. Polska, która ratyfikowała tę umowę, jest zobowiązana kontrolować sytuację. Monitorowaniem i przeciwdziałaniem żebrania nieletnich zajmuje się specjalnie powołana komórka do spraw nieletnich i patologii Komendy Wojewódzkiej Policji.

Podsumowanie

Międzynarodowa organizacja ECPAT, specjalizująca się w zwalczaniu handlu dziećmi i komercyjnego wykorzystywania seksualnego dzieci w 2010 roku określiła, że w Polsce przeciwdziałanie handlowi dziećmi jest dostrzegalne, lecz nie satysfakcjonujące. Według tego raportu w zwalczaniu i przeciwdziałaniu handlowi ludźmi brakuje działań skupiających się na sytuacji dzieci, które są potencjalnymi lub niezidentyfikowanymi ofiarami handlu. Komitet Praw Dziecka ONZ wyraził podobne zdanie w tej sprawie. Obie organizacje wyraziły, że brakuje w Polsce współpracy między ministerstwami a władzą krajową i lokalną, która mogłaby zaowocować skuteczniejszą walką z handlem i komercyjnym wykorzystywaniem dzieci. Brakuje również działań o charakterze prewencyjnym, które pomogłyby uświadomić społeczeństwo.

Problem handlu dziećmi nie omija Polski. Mimo niedużej skali tego zjawiska nie można go ignorować i należy nadal rozwijać przeciwdziałanie oraz sprawne wykrywanie tego przestępstwa. Przepisy dotyczące handlu ludźmi są w Polsce rozbudowane i spełniają standardy międzynarodowe, jednak brak w nich zaostrzenia, jeśli handel dotyczy dzieci. Brakuje również przepisów dotyczących handlu dziećmi w celu wykorzystania do pracy przymusowej oraz definicji pornografii dziecięcej. Przepisy odnoszące się do adopcji również powinny zostać sprecyzowane. Te zmiany pomogłyby przeciwdziałać handlowi dziećmi, ułatwić wykładnie prawa, a także otoczyć małoletnich szczególną opieką.