Istota i skutki korupcji
Pojęcie korupcji (z łac. corruptio – zepsucie, przekupstwo, demoralizacja) wiąże się bezpośrednio z nadużywaniem zajmowanego stanowiska w celu osiągania prywatnych korzyści kosztem dobra ogółu. Zjawisko to jest ściśle powiązane z nepotyzmem i klientelizmem, czyli obsadzaniem stanowisk według subiektywnych kryteriów, a nie kompetencji. Korupcja hamuje rozwój gospodarczy, generuje dodatkowe koszty funkcjonowania państwa, zniechęca inwestorów zagranicznych oraz destabilizuje bezpieczeństwo i instytucje demokratyczne. Zgodnie z raportem Indeksu Percepcji Korupcji (CPI) z 2024 roku zjawisko to pogłębia również kryzys klimatyczny – w skorumpowanych państwach fundusze są sprzeniewierzane zamiast trafiać na walkę z globalnym ociepleniem.
Indeks CPI
Najpopularniejszym miernikiem skali zjawiska jest Indeks Percepcji Korupcji (CPI), opracowywany od 1995 r. przez organizację Transparency International, inicjatora m.in. działań na rzecz Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji (UNCAC). Wskaźnik ten ocenia państwa w skali od 0 do 100 punktów, gdzie 0 oznacza najwyższy poziom postrzeganej korupcji, a 100 – najniższy. Wysokie wyniki osiągają kraje praworządne i bardziej przejrzyste pod względem funkcjonowania sektora publicznego. W państwach Afryki Subsaharyjskiej korupcja ma charakter systemowy i codzienny – dotyczy zarówno łapówek na granicach, jak i nadużyć na najwyższych szczeblach władzy. Poważnymi przyczynami tego stanu są kolonialna przeszłość, niestabilne rządy autorytarne oraz niskie wynagrodzenia w sektorze publicznym.
W efekcie powstaje tzw. piramida korupcyjna, która paraliżuje rozwój i uzależnia kraje od pomocy zewnętrznej. Mimo to na kontynencie rośnie świadomość problemu – przykładem działań edukacyjnych i etycznych był webinar zorganizowany w Abidżanie we wrześniu 2024 roku, nawołujący do traktowania walki z korupcją jako siły napędowej wzrostu gospodarczego.
Sierra Leone
Po uzyskaniu niepodległości w państwie utrwalił się system monopartyjny oparty na sieciach klientelistyczno-patronackich. Faworyzowanie lojalności partyjnej i etnicznej kosztem kompetencji doprowadziło do paraliżu biurokracji i wzrostu łapówkarstwa. Dodatkowo nielegalny handel diamentami finansował ugrupowanie rebelianckie RUF, co przyczyniło się do wybuchu krwawej wojny domowej w latach 1991–2002.
W 2000 r. powołano Komisję Antykorupcyjną (ACC), której działalność została uregulowana ustawą The Anti-Corruption Act z 2008 r., znowelizowaną i zaostrzoną w 2019 r. ACC posiada szerokie uprawnienia śledcze, prowadzi działania prewencyjne w szkołach oraz egzekwuje obowiązek składania deklaracji majątkowych przez urzędników.
Wynik CPI za 2024 r. wyniósł 33 punkty, co dało Sierra Leone 114. miejsce na 180 państw.
Sudan
Przez trzy dekady, w latach 1989–2019, dyktator Omar al-Baszir wykorzystywał nepotyzm i klientelizm do utrzymywania władzy. Utajnienie wydatków budżetowych, zwłaszcza w sektorze obronnym, umożliwiało na masową skalę sprzeniewierzanie środków publicznych. Obalenie al-Baszira w 2019 r. i powołanie Komisji ds. Demontażu Reżimu dały krótkotrwałą nadzieję na przeprowadzenie reform. Jednak wojskowy zamach stanu z 2021 r. oraz wybuch konfliktu zbrojnego w 2023 r. przywróciły część dawnych struktur i doprowadziły do pogłębienia kryzysu humanitarnego.
Wynik CPI za 2024 r. wyniósł 15 punktów, co dało Sudanowi 170. miejsce na 180 państw.
Sudan Południowy
Od momentu secesji w 2011 r. kraj zmaga się ze stałym kryzysem. Mimo ogromnych zasobów ropy naftowej zyski z jej wydobycia zasilają budżet elit rządzących oraz proces militaryzacji, zamiast trafiać do sektora publicznego. Przykładem mechanizmu korupcyjnego stał się program Oil for Roads – pozyskane środki miały zostać przeznaczone na rozwój infrastruktury drogowej, jednak zapowiadane inwestycje nie zostały w pełni zrealizowane.
Wynik CPI za 2024 r. wyniósł 8 punktów, co dało Sudanowi Południowemu 180. miejsce – ostatnie miejsce w rankingu.
Podsumowanie
Korupcja pozostaje jedną z głównych barier rozwojowych Afryki Subsaharyjskiej, pozbawiając region wiarygodności w oczach inwestorów. Choć przykład Sierra Leone pokazuje, że dedykowane instytucje antykorupcyjne mogą stanowić element walki z tym zjawiskiem, to w krajach zdestabilizowanych konfliktami i kryzysami politycznymi, takich jak Sudan i Sudan Południowy, walka z korupcją wciąż pozostaje poważnym wyzwaniem.
Bibliografia:
Brol M., Ekonomiczne, instytucjonalne i kulturowe uwarunkowania korupcji, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2015.
Romański M., Znaczenie zjawiska korupcji dla bezpieczeństwa państw upadłych, „Roczniki Ekonomii i Zarządzania” 2017, nr 45(9).
Radłowska A., Klientelizm jako czynnik wpływający na wzrost rozwarstwienia ekonomicznego w państwach Afryki Subsaharyjskiej, „Forum Politologiczne” 2011, t. 12.
Mazurczak W., Kolonializm – Dekolonizacja – Postkolonializm. Rozważania o istocie i periodyzacji, „Przegląd Politologiczny” 2016, nr 3.
Korczarowska N., Traumatyczne nawiedzenie w neokolonialnym świecie. „Czyj to dom?” w kontekście zwrotu spektralnego, „Kwartalnik Filmowy” 2024, nr 128.
Transparency International, Corruption Perceptions Index 2024, 2025. https://www.transparency.org/en/cpi/2024
Bezpiecznik.org 