Cyberstalking jest neologizmem określającym zjawisko używania Internetu i innych mediów elektronicznych do nękania. Zjawisko to jest definiowane jako cyberprzemoc popełniana przez stalkera, który jako narzędzia używa technologii informacyjnej, w szczególności Internetu, by dręczyć pojedynczą osobę, grupę osób lub całą organizację.
Ochrona prywatności staje się kluczowym aspektem w walce z tym zjawiskiem, wymagając skutecznych regulacji prawnych, świadomości społecznej oraz odpowiednich środków technologicznych.
DEFINICJA, RODZAJE I FORMY STALKINGU
Pochodzenie słowa „stalking” wywodzi się z angielskiego terminu „to stalk”, który oznacza skradanie się, ukrywanie, śledzenie oraz tropienie, na przykład zwierząt. Termin ten zaczęto stosować w odniesieniu do osób prześladujących innych od 1989 roku, kiedy to amerykańskie media opisywały przypadek prześladowania aktorki Rebecci Schaeffer przez psychicznie chorego fana, co doprowadziło do jej śmierci.
Rodzaje zachowań stalkingowych
- Stalking fizyczny to forma nękania, która polega na śledzeniu i obserwowaniu ofiary w rzeczywistości. Może to obejmować śledzenie ofiary w miejscach publicznych,
a także regularne wizyty w tych miejscach w celu sprawdzenia, czy ofiara tam jest. - Stalking Internetowy, zwany również cyberstalkingiem, odnosi się do używania Internetu i mediów społecznościowych do śledzenia i nękania ofiary. Może to obejmować regularne wysyłanie niepożądanych wiadomości e-mail, wiadomości tekstowych, komentarzy na portalach społecznościowych, a nawet tworzenie fałszywych profili w celu podszywania się pod ofiarę.
- Stalking psychiczny to forma nękania, która opiera się głównie na manipulacji emocjonalnej i psychicznej ofiary. Może to obejmować ciągłe dzwonienie do ofiary, groźby, wykorzystywanie osób trzecich do przekazywania wiadomości lub szerzenie plotek i kłamstw na temat ofiary w celu zaszkodzenia jej reputacji. Ten rodzaj stalkingu jest często subtelny i trudny do udokumentowania, ale może poważnie zaszkodzić ofierze.
Technologie informacyjno-komunikacyjne nadały stalkingowi nowy wymiar, prowadząc do powstania terminu cyberstalking. Termin oznacza uporczywe i nieprowokowane przez ofiarę działania, obejmujące wielokrotne groźby i nękanie przy użyciu narzędzi komunikacji oraz informacji, mimo cierpienia i próśb ofiary o zaprzestanie, co powoduje u niej strach o własne bezpieczeństwo.
Stalking może przybierać różne formy, zarówno fizyczne, jak i wirtualne. Tradycyjny stalking obejmuje takie działania jak śledzenie, nękanie telefoniczne, nachodzenie w miejscu pracy czy domu, a także wysyłanie niechcianych prezentów lub listów.
W przypadku cyberstalkingu, sprawcy korzystają z technologii cyfrowych do prześladowania ofiar poprzez media społecznościowe, e-maile, SMS-y czy aplikacje do śledzenia lokalizacji. Obie formy mają wspólny cel: zastraszenie, kontrolowanie i manipulowanie ofiarą.
Największymi zagrożeniami są tutaj:
- publikowanie osobistych danych teleadresowych i miejsc pobytu;
- nawiązywanie przypadkowych kontaktów online i zbyt szybkie dążenie do spotkania w świecie realnym;
- umieszczanie bądź korzystanie z treści nielegalnych w Sieci, jak na przykład pornografia, portale nawołujące do faszyzmu czy innej dyskryminacji;
- uzależnienie od gier czy innych aktywności w Sieci;
- patologiczny hazard;
- cyberterroryzm;
- cyberprzemoc (wykorzystanie technik informacyjnych i komunikacyjnych do świadomego, wielokrotnego i wrogiego zachowania się osoby lub grupy osób, mającego na celu krzywdzenie innych)
Jedna z najpowszechniejszych klasyfikacji, zaproponowana przez amerykańskiego psychiatrę Michaela A. Zonę, dzieli stalkerów ze względu na motywacje działań i występujące u sprawcy zaburzenia psychiczne. Wyróżniamy tutaj:
1) Typ erotomana/erotomanki – reprezentujący około 10% rejestrowanych przypadków i charakteryzujący się urojeniami o podtypie seksualnym oraz fałszywym przekonaniem o przeznaczeniu sobie ofiary i sprawcy. W tego typu relacji sprawcami są najczęściej kobiety, których obsesje trwają zwykle najdłużej ze wszystkich czterech rodzajów stalkingu, bo od roku wzwyż, a które bardzo często nie znają osobiście swoich ofiar. Tutaj ryzyko fizycznego ataku ze strony stalkera jest najmniejsze.
2) Typ obsesyjnie zakochany – to ok. 30% zarejestrowanych przypadków. Charakteryzuje się patologiczną obsesją sprawcy na punkcie ofiary, którą bardzo często zna osobiście. Tutaj najczęściej stalkerem jest mężczyzna, u którego zdiagnozowano zaburzenie/chorobę psychiczną.
3) Typ z tendencjami do obsesji – występujący w ponad 50% zarejestrowanych przypadków, w których sprawcą jest najczęściej mężczyzna uzależniony od narkotyków lub ich nadużywający i z zaburzeniami osobowości. Stalker jest dobrze znany ofierze i jest lub był z nią w bliskiej relacji (intymnej bądź nie, czyli np. zawodowej). Czas trwania takiej relacji jest najkrótszy, bo trwa zwykle do roku, zaś ryzyko przemocy największe.
4) Typ „zmyślony” w tzw. zespole fałszywej wiktymizacji – określony w około 2% przypadków stalkingu. Potencjalna ofiara twierdzi w tym przypadku, że jest prześladowana przez znaną lub nieznaną sobie osobę, podczas gdy w rzeczywistości tak nie jest. W większości tych przypadków stwierdzono u rzekomej ofiary zaburzenia osobowości, co może także wpływać na jej motywy odczuwania bycia prześladowaną, które mogą być świadome (stanowić formę alibi), podświadome (wynikające z poszukiwania zainteresowania) lub urojone (poczucie bycia prześladowanym).
Cyberstalking może przyjmować różne formy i najczęściej będzie to:
- wysyłanie obraźliwych wiadomości e-mail,
- wyraźne groźby lub obraźliwe komentarze,
- wysyłanie fałszywych informacji,
- podawanie się za kogoś i wysyłanie w jego imieniu wiadomości e-mail do znajomych, rodziny lub współpracowników,
- zachęcanie innych użytkowników do prześladowania, grożenia lub zniewagi,
- zamawianie towarów lub usług (często w nadmiernej ilości) w czyimś imieniu,
- próba monitorowania czyichś działań poprzez zainstalowanie oprogramowania śledzącego,
- poszukiwanie wszelkich informacji o ofierze w Internecie mające na celu znalezienie takich, które mogą wprowadzić ofiarę w zażenowanie, ośmieszyć ją publicznie czy zepsuć jej kontakty zawodowe, rodzinne, towarzyskie,
- kradzież tożsamości niezwiązana z podszywaniem się pod kogoś, ale z próbą całkowitego przejęcia jej cech i właściwości.
Konsekwencje stalkingu
Stalking wywiera poważne konsekwencje na zdrowie psychiczne i fizyczne ofiar. Osoby nękane często doświadczają chronicznego stresu, lęku, depresji, a nawet PTSD, czyli zespołu stresu pourazowego. Mogą one izolować się społecznie, unikać miejsc publicznych, a w skrajnych przypadkach przeprowadzać się lub zmieniać pracę, aby uniknąć prześladowcy. Cyberstalking i stalking często prowadzą do braku komfortu psychicznego pokrzywdzonego. Ofiara może czuć, że z jej sytuacji nie ma wyjścia. Strach nierzadko powoduje niezgłaszanie przestępstwa organom ścigania. Ważnym jest zbieranie dowodów przez ofiarę, by udowodnić winę stalkera.
Ochrona prywatności jako narzędzie walki ze stalkingiem
Ochrona prywatności w Internecie to zbiór praktyk, zasad i regulacji mających na celu zabezpieczenie danych osobowych i prywatnych informacji użytkowników przed nieautoryzowanym dostępem, wykorzystaniem i ujawnieniem. Dotyczy to zarówno danych osobowych, takich jak imię, nazwisko, adres, numer telefonu, jak i informacji o aktywności online, zainteresowaniach, nawykach zakupowych czy historii przeglądania.
Kluczowe aspekty ochrony prywatności w mediach i Internecie:
- Zgoda i świadomość użytkowników;
- Zabezpieczenie danych;
- Minimalizacja danych;
- Prawa użytkowników; użytkownicy powinni mieć możliwość dostępu do swoich danych, ich korekty, usunięcia oraz sprzeciwu wobec ich przetwarzania. Wprowadzanie mechanizmów umożliwiających realizację tych praw, jak np. formularze do zgłaszania żądań dotyczących danych osobowych;
- Polityki prywatności; opracowanie i udostępnianie przejrzystych polityk prywatności, które jasno określają zasady przetwarzania danych osobowych. Regularne aktualizowanie tych polityk w odpowiedzi na zmiany prawne i technologiczne.
- Regulacje prawne; np. przestrzeganie przepisów prawnych dotyczących ochrony danych osobowych, takich jak RODO w Unii Europejskiej czy CCPA w Stanach Zjednoczonych.
Wyzwania ochrony prywatności w mediach i Internecie:
- Postęp technologiczny: szybki rozwój technologii, takich jak sztuczna inteligencja, big data i Internet Rzeczy (IoT), stawia nowe wyzwania związane z ochroną prywatności.
- Globalny charakter Internetu: różnice w regulacjach prawnych między krajami mogą utrudniać skuteczną ochronę prywatności na skalę międzynarodową.
- Zagrożenia cyberbezpieczeństwa: wzrost liczby cyberataków i wycieków danych zwiększa ryzyko naruszenia prywatności użytkowników.
Regulacje prawne
W wielu krajach stalking jest przestępstwem, za które grożą surowe kary. Prawo powinno jednak nadążać za zmianami technologicznymi, aby skutecznie chronić obywateli przed cyberstalkingiem. Przykładem może być Europejski Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych (RODO), które nakłada obowiązki na firmy dotyczące ochrony danych osobowych, co może ograniczyć możliwości stalkerów w pozyskiwaniu informacji o ofiarach.
Penalizacja stalkingu w Polsce zainspirowana była pracami w tym zakresie w Stanach Zjednoczonych i Europie (np. Francja, Niemcy, Włochy, Norwegia, Holandia, Wielka Brytania). W obliczu częstych dyskusji opinii publicznej o zjawisku prześladowania, podjęto w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości badania skali tego zjawiska w Polsce. Oszacowano, iż zjawisko stalkingu mogło dotknąć prawie 3 miliony Polaków, w tym głównie Polek.
W rezultacie w Ministerstwie Sprawiedliwości rozpoczęto prace nad penalizacją prześladowania, w wyniku których uchwalono ustawę z 2011 roku, wprowadzającą do kodeksu karnego art. 190a.
Technologia w służbie ochrony prywatności
Technologia, choć może być narzędziem w rękach stalkerów, jest również kluczowym elementem ochrony prywatności. Oprogramowanie antywirusowe, aplikacje do zarządzania prywatnością, systemy szyfrowania danych i narzędzia do anonimowego przeglądania Internetu pomagają chronić użytkowników przed nieautoryzowanym dostępem do ich danych. Równie ważne są ustawienia prywatności na platformach społecznościowych, które umożliwiają kontrolę nad tym, kto ma dostęp do naszych informacji.
PODSUMOWANIE
Współczesne formy nękania, takie jak cyberstalking, dodatkowo komplikują problem, wymagając od społeczeństwa, organów ścigania i ustawodawców podjęcia zintegrowanych działań. Ochrona prywatności jest kluczowym narzędziem w walce ze stalkingiem. Skuteczne regulacje prawne, takie jak RODO, technologie chroniące prywatność oraz edukacja
i podnoszenie świadomości społecznej, są niezbędne do zapobiegania i zwalczania tego zjawiska. Tylko poprzez współpracę na tych płaszczyznach możemy zapewnić ofiarom stalkingu odpowiednie wsparcie i ochronę ich prawa do prywatności.
Bibliografia:
Magdalena Cyrklaff-Gorczyca; Cyberstalking jako forma przemocy z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych, Słupsk 2017.
FRONCZAK Justyna. Stalking z perspektywy interdyscyplinarnej, „Białostockie Studia Prawnicze”, 2013 z. 13, s. 147-158.
GROTH Jarosław. Cyberstalking — perspektywa psychologiczna, „Forum Oświatowe”, 2010 t. 43 nr 2, s. 85–98.
HOŁYST Brunon. Cyberstalking as a form of cyberharassment, „Ius Novum”, 2015 nr 2, s. 104-129.
MANIA Grzegorz, SZAFRAŃSKA Michalina. Ochrona przed stalkingiem w prawie polskim, „Przegląd Naukowo-Metodyczny. Edukacja dla Bezpieczeństwa”, 2011 nr 3, s. 85-97.
Wielki Słownik Polsko-Angielski, Oxford 2002.
Cyberstalking i stalking — kiedy jest naruszana nasza prywatność? (20.05.2024)
STALKING JAKO PRZESTĘPSTWO: RODZAJE I KONSEKWENCJE PRAWNE (20.05.2024).
