Bogactwo naturalne od wieków postrzegane jest jako fundament potęgi państwa. Historia pokazuje jednak, że obfitość surowców może stać się nie tylko źródłem wzrostu gospodarczego, lecz także czynnikiem destabilizującym państwo, osłabiającym jego instytucje i zwiększającym podatność na kryzysy. Zjawisko to, określane mianem klątwy surowcowej, nie dotyczy wyłącznie państw rozwijających się. Przykłady Hiszpanii, Wenezueli czy Rosji pokazują, że niewłaściwe zarządzanie dochodami z eksploatacji bogactw naturalnych może prowadzić do poważnych konsekwencji gospodarczych, społecznych i geopolitycznych.
Jednym z najwcześniejszych przykładów jest XVI-wieczna Hiszpania. Napływ ogromnych ilości złota i srebra z kolonii w Ameryce Południowej stworzył iluzję trwałego dobrobytu. Zamiast przeznaczyć nadzwyczajne dochody na rozwój gospodarki, przemysłu czy systemu finansowego, państwo finansowało kosztowne wojny i rozbudowę aparatu dworskiego. Korupcja, nieefektywne zarządzanie oraz brak inwestycji w rozwój produkcji doprowadziły do osłabienia gospodarki. W krótkim czasie Hiszpania utraciła pozycję europejskiego lidera, a bogactwo surowcowe okazało się jedynie krótkotrwałym impulsem zamiast fundamentem trwałego rozwoju. Przypadek ten pokazuje, że zasoby naturalne nie zastąpią sprawnych instytucji i odpowiedzialnej polityki gospodarczej.
Znacznie bardziej współczesnym przykładem jest Wenezuela – państwo posiadające jedne z największych złóż ropy naftowej na świecie. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku kraj opierał swoją gospodarkę głównie na rolnictwie. Odkrycie wielkich złóż ropy oraz gwałtowny rozwój sektora naftowego w latach 20. i 30. doprowadziły do spektakularnego wzrostu gospodarczego. W połowie XX wieku Wenezuela należała do najbogatszych państw świata pod względem dochodu na mieszkańca, a w 1960 r. była jednym z państw założycielskich OPEC. Sukces gospodarczy okazał się jednak pozorny. Kolejne rządy koncentrowały się niemal wyłącznie na sektorze naftowym, zaniedbując rozwój rolnictwa, przemysłu oraz nowoczesnych usług. Wysokie dochody z eksportu ropy ograniczały motywację do dywersyfikacji gospodarki, a rozbudowany system klientelizmu i korupcji osłabiał instytucje państwowe. Gdy ceny ropy zaczęły spadać, ujawniły się wszystkie słabości modelu rozwoju opartego na jednym surowcu. Kryzys gospodarczy przerodził się w kryzys społeczny i polityczny. Od końca lat 90., mimo prób reform podejmowanych przez Hugo Cháveza, Wenezuela pogrążała się w coraz większych problemach gospodarczych. Hiperinflacja, załamanie produkcji, masowa emigracja oraz pogłębiające się ubóstwo doprowadziły do jednego z największych kryzysów humanitarnych we współczesnej Ameryce Łacińskiej. Dodatkowo narastający autorytaryzm i kwestionowane wybory prezydenckie w 2024 r. spotkały się z reakcją społeczności międzynarodowej, w tym Unii Europejskiej. Przypadek Wenezueli pokazuje, że uzależnienie państwa od jednego surowca może prowadzić nie tylko do kryzysu gospodarczego, ale również do destabilizacji politycznej i zagrożenia bezpieczeństwa regionalnego.
Odmienny, choć równie istotny przykład stanowi Federacja Rosyjska. Jest ona jednym z największych światowych eksporterów ropy naftowej i gazu ziemnego, a dochody z sektora energetycznego od dziesięcioleci stanowią podstawę rosyjskiego budżetu. Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 r. kraj doświadczył głębokiego kryzysu gospodarczego, który próbowano przezwyciężyć przede wszystkim dzięki zwiększeniu eksportu surowców energetycznych. Wysokie ceny ropy na początku XXI wieku umożliwiły odbudowę rosyjskiej gospodarki, jednak jednocześnie pogłębiły uzależnienie państwa od sektora wydobywczego. Rozwinęły się zjawiska charakterystyczne dla klątwy surowcowej: koncentracja władzy, wzrost znaczenia oligarchów, korupcja oraz ograniczenie konkurencyjności innych sektorów gospodarki. Zyski z eksportu surowców coraz częściej przeznaczano na rozbudowę potencjału militarnego i realizację celów geopolitycznych zamiast na modernizację gospodarki czy poprawę jakości życia obywateli. Szczególnie wyraźnie widoczne stało się to po 2014 r., kiedy Rosja została objęta sankcjami gospodarczymi po aneksji Krymu, a następnie po pełnoskalowej agresji na Ukrainę w 2022 r. Uzależnienie od eksportu surowców uczyniło rosyjską gospodarkę podatną na ograniczenia handlowe i wahania cen energii. Jednocześnie dochody z ropy i gazu przez wiele lat finansowały politykę zagraniczną opartą na użyciu siły, pokazując, że klątwa surowcowa może mieć konsekwencje wykraczające daleko poza granice jednego państwa i wpływać na bezpieczeństwo międzynarodowe.
Podsumowanie
Przedstawione przykłady dowodzą, że klątwa surowcowa nie jest problemem charakterystycznym wyłącznie dla państw Afryki czy krajów rozwijających się. W różnych epokach i odmiennych uwarunkowaniach politycznych podobne mechanizmy prowadziły do osłabienia potencjału państwa. Wśród najczęściej powtarzających się czynników znajdują się: nadmierne uzależnienie gospodarki od jednego sektora, zaniedbanie dywersyfikacji, słabe instytucje, korupcja oraz wykorzystywanie dochodów surowcowych do realizacji krótkoterminowych celów politycznych. Z perspektywy bezpieczeństwa narodowego klątwa surowcowa stanowi nie tylko problem ekonomiczny, lecz również strategiczny. Osłabienie instytucji państwowych, wzrost napięć społecznych, autorytaryzm czy finansowanie ekspansywnej polityki zagranicznej mogą prowadzić do destabilizacji całych regionów. Historia pokazuje, że same zasoby naturalne nie gwarantują bezpieczeństwa ani trwałego rozwoju. Decydujące znaczenie ma sposób ich wykorzystania oraz zdolność państwa do budowy silnych instytucji, zróżnicowanej gospodarki i odpowiedzialnej polityki publicznej.
Bibliografia:
J. Gocłowska-Bolek, Proces uzależniania gospodarki Wenezueli od przemysłu naftowego, “Ameryka Łacińska” 2018, nr 2(100).
J.C. Chasteen, Born in Blood and Fire. A concise History of Latin America, University of Norton Carolina at Chapel Hill, W. W. Norton & Company Inc., 2001.
S. Holden, Avoiding the resource curse the case Norway, “Energy Policy” 2013, tom 63.
A.R. Bratnicki, Nieudany projekt – demokratyczna Rosja, “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2012, nr 1(34).
J. Olędzka, Współczesna Rosja 1991-2011, “Humanities and Social Sciences” 2014, nr 21(19).
