Obecna wojna między USA a Iranem skupiła na sobie uwagę globalnej opinii publicznej, przez co w cieniu tych wydarzeń znalazł się spór, którego początki sięgają lat 70 XX wieku. Dotyczy on trzech kluczowych wysp, stanowiących przedmiot sporu irańsko-emirackiego, których powierzchnia wynosi zaledwie 25 km2. Są to Abu Musa oraz Wielki i Mały Tunb. Mimo niewielkich rozmiarów wyspy mają ogromne znaczenie strategiczne oraz geopolityczne, gdyż leżą w bezpośrednim sąsiedztwie Cieśniny Ormuz, jednego z najważniejszych szlaków transportowych. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie genezy sporu, omówienie znaczenia strategicznego wysp oraz analiza przebiegu konfliktu.
Geneza sporu terytorialnego
Historycznych odniesień dotyczących przynależności wysp można się doszukiwać już w starożytności, jednak to kluczowe wydarzenia miały miejsce w okresie kolonialnym. Począwszy od 1820 r. Wielka Brytania zawarłą szereg traktatów morskich z władcami południowego wybrzeża, tworząc system Państw Traktatowych (współczesne ZEA). W tym okresie wyspy pozostawały związane przede wszystkim z lokalnymi władcami arabskimi, zwłaszcza z rodem Qawasim z Ras al-Kasim i Szardży. Pod koniec XIX wieku Persja zaczęła wysuwać własne roszczenia do spornych wysp, kwestionując kontrolę arabskich władców. Wielka Brytania, która odpowiadała za bezpieczeństwo i politykę zagraniczną Państw Traktatowych, przez większość okresu kolonialnego wspierała roszczenia Szardży do Abu Musy oraz Ras al-Khaimah do wysp Tunb. W XX wieku Iran wielokrotnie podnosił kwestię przynależności wysp, szczególnie po przejęciu władzy przez dynastię Pahlawich. Próby negocjacji dotyczące zakupu lub dzierżawy wysp nie doprowadziły do porozumienia, a stanowiska obu stron pozostały niezmienne. Sytuacja stała się bardziej napięta po ogłoszeniu przez Wielką Brytanię w 1968 roku decyzji o wycofaniu się z Zatoki Perskiej. Stanowiło to punkt kulminacyjny następnych wydarzeń.
W 1971 r. po wycofaniu się Wielkiej Brytani oficjalnie utworzono ZEA i podpisano Memorandum Zrozumienia. Stronami były władca emiratu Szardża, Chalid III Ibn Muhammad al-Kasim oraz szach Mohammad Reza Pahlawi. Dokument zakładał dwustronną kontrolę nad Abu Musa oraz podział zysków z eksploatacji i sprzedaży ropy naftowej wydobywanej z położonego u jej wybrzeży pola naftowego Mubarak. Zgodnie z postanowieniami porozumienia wojska irańskie wylądowały na Abu Musa, zajmując uzgodnioną wcześniej część wyspy. Z kolei lądowanie na wyspach Tunb odbyło się za milczącą zgodą Wielkiej Brytanii i było przez nich uznawane za nieformalne postanowienie memorandum. Jednakże negocjacje z władcą emiratu Ras-al Chajma w kwestii wysp Tunb zakończyły się niepowodzeniem. W konsekwencji pomimo poinformowania władcy o lądowaniu wojsk irańskich na wyspach, nie zdecydował się on na wycofanie 6-osobowego oddziału policji, który tam stacjonował. Skutkowało to walkami między stroną irańską i lokalnymi służbami, zginęło trzech irańskich żołnierzy i czterech policjantów.
W 1992 r. zwiększając swoją obecność administracyjną i wojskową na Abu Musa de facto przejął kontrolę nad wszystkimi wyspami. Wiązało się to również z wysiedleniem wszystkich mieszkańców wyspy. Spotkało się to z oskarżeniami ze strony ZEA oraz odwołaniem ambasadora z Teheranu, co pokazywało słabość władz federacji, które niedostatecznie broniły swoich interesów. Wynikało to z priorytetów nowopowstałego państwa, do którego należały: przetrwanie oraz zapewnienie bezpieczeństwa i stabilności instytucjom państwowym. ZEA w tamtym okresie dysponowały ograniczonym potencjałem militarnym oraz graniczyły ze znaczącymi mocarstwami regionalnymi, Arabią Saudyjską oraz Iranem. Wymuszało to zapewnienie sobie suwerenności oraz uniemożliwiało natychmiastową reakcję na naruszenie integralności terytorialnej państwa.
Zatem u podstaw sporu terytorialnego między dwoma państwami leży wykorzystanie słabości ZEA przez Iran. W konsekwencji działania emiratów w kontekście wysp zostały odwleczone i podporządkowane szerszej realizacji żywotnych interesów państwa, których nadrzędnym celem było zapewnienie ciągłości instytucjonalnej.
Znaczenie wysp
Zatoka Perska charakteryzuje się płytkimi wodami, co zasadniczo utrudnia transport morski. Jednakże to właśnie najgłębszy szlak żeglugowy, umożliwiający przepływ statków handlowych, przebiega przez te trzy wyspy. W konsekwencji ich aneksji Iran zwiększył swoją kontrolę nad Zatoką, co znacząco wzmocniło jego pozycję strategiczną. Jednym z przejawów silnej pozycji Iranu jest obecna wojna z USA, w której trudno jednoznacznie wskazać zwycięzcę. Niemniej jednak należy zaznaczyć, że to Iran, wykorzystując działania asymetryczne, skutecznie zwiększa koszty prowadzenia działań zbrojnych przez przeciwnika i ogranicza efektywność jego operacji. Powyższe działania podważają wizerunek marynarki wojennej USA jako niekwestionowanej globalnej potęgi morskiej. W kontekście trwającego konfliktu zbrojnego między stronami profetycznego wymiaru nabierają słowa admirała Mansoora Rooha Al-Amina, dowódcy irańskiej marynarki wojennej, który stwierdził, że „Każda z tych wysp jest jak potężny okręt wojenny, który nigdy nie zatonie”.
Przyczyn zajęcia wysp przez Iran należy również upatrywać w benefitach płynących z ich geostrategicznego położenia. Całość irańskiego eksportu ropy naftowej przez Cieśninę Ormuz wynosi około 80% handlu zagranicznego, a zmilitaryzowane wyspy odpowiadają za zabezpieczenie interesów Iranu. Obejmują one: bezpieczeństwo energetyczne, handel zagraniczny oraz utrzymanie pozycji gospodarczej w regionie. Oznacza to również, że jest to wąskie gardło, którego potencjalna blokada wiązałaby się ze znaczną utratą części przychodów państwa. Co więcej, implikuje to silnie uzależnienie Iranu od ropy naftowej, co niejako wymusza na nim tak stanowczą obronę swoich żywotnych interesów. W konsekwencji w interesie władz Teheranu leżałoby przełamanie klątwy surowcowej poprzez dywersyfikację źródeł dochodów budżetu państwa i ograniczenia jego zależności od eksportu ropy naftowej. Powyższe działania pozwoliłyby na stabilizację dochodów państwa oraz zwiększenie jego odporności na kryzysy ekonomiczne związane z wahaniami cen ropy. Wyspy nie generują wyłącznie korzyści ekonomicznych, ale są również źródłem permanentnego strachu przed utratą podstawowego środka dochodów jakim jest eksport ropy naftowej. W tym właśnie ujawnia się tragizm mocarstw, który popycha je do coraz to agresywniejszych działań.
Dodatkowo posiadanie tych wysp przez Iran zwiększa jego oddziaływanie na bezpieczeństwo i swobodę żeglugi w Zatoce Perskiej. W kontekście obecnej wojny amerykańsko-irańskiej wyspy te umożliwiły również Iranowi wywieranie silnej presji na najważniejszy szlak transportu surowców energetycznych. Pokazuje to, że wyspy nie pełnią jedynie funkcji zabezpieczenia swobody żeglugi, ale są również narzędziem politycznym, zdolnym do silnego oddziaływania na stabilność globalnego rynku energii.
Próby rozwiązania sporu
Warto jednak zaznaczyć, że od pięćdziesięciu lat ZEA konsekwentnie składały Iranowi propozycję rozwiązania tego sporu za pomocą środków dyplomatycznych, tj.: bezpośrednich negocjacji, arbitrażu bądź przedłożenia sporu Międzynarodowemu Trybunałowi Sprawiedliwości (MTS). Jednakże stanowisko Teheranu pozostaje głuche na propozycje ZEA, gdyż wyspy od końca wojny iracko-irańskiej są postrzegane jako ważna część irańskiej tożsamości narodowej. Co więcej, zaostrzenie retoryki ze strony władz Abu Dhabi i spekulacje o gotowości do przyłączenia się do wojny irańsko-amerykańskiej spotkały się ze stanowczą reakcją Teheranu. Dokonano publikacji propagandowego filmu ukazującego w alegoryczny sposób odpływ zagranicznego kapitału w wyniku ataku dronów. Ponadto dokonano ataku na Khalifa Economic Zone w Abu Dhabi, która jest wolną strefą ekonomiczną, co uderzyło w prestiż oraz gospodarkę ZEA. W konsekwencji władze stwierdziły, że media dokonały nadinterpretacji i federacja konsekwentnie optuje za pokojowymi rozwiązaniami. Powyższe działania ukazują z jednej strony silną determinację władz Teheranu w obronie interesu narodowego. Z drugiej jednak nieproporcjonalność wykorzystywanych środków i metod. Tak stanowcza reakcja na groźbę ze strony władz Abu Dhabi mogła doprowadzić do eskalacji konfliktu i jego internacjonalizacji. Nie można jednak zaprzeczyć skuteczności działań irańskich, które oprócz manifestacji swojej siły, stawiają władze Teheranu na uprzywilejowanej pozycji.
Podsumowanie
Spór o wyspy Abu Musa oraz Wielki i Mały Tunb pozostaje jednym z najważniejszych punktów zapalnych występujących w subregionie Zatoki Perskiej. Wyspy posiadają ogromne znaczenie strategiczne ze względu na swoje położenie geostrategiczne, wpływając na bezpieczeństwo energetyczne oraz swobodę żeglugi w regionie. Pomimo iż sam spór między ZEA a Iranem znajduję się obecnie w cieniu konfliktu amerykańsko-irańskiego pozostaje on nadal istotnym elementem rywalizacji geopolitycznej. Brak wypracowanego porozumienia oraz niechęć strony irańskiej do podjęcia negocjacji, czyni go ciągłym źródłem napięć, oddziałujących na bezpieczeństwo w wymiarze regionalnym, jak i globalnym.
Bibliografia:
Al-Mazrouei N. S.: Disputed Islands between UAE and Iran: Abu Musa, Greater Tunb, and Lesser Tunb in the Strait of Hormuz, „Gulf Research Centre Cambridge” 2015.
Dylewski D.: Akcesja Zjednoczonych Emiratów Arabskich do BRICS i jej wpływ na aktywność państwa na arenie międzynarodowej, „Sprawy Międzynarodowe” 2026, t. 79, nr 1.
Eslami M., Sotoudehfar S.: Iran–UAE Relations and Disputes Over the Sovereignty of Abu Musa and Tunb, [w:] The Geopolitics of Iran, pod red. F. B. S. Leandro, C. Branco, F. Caba-Maria, Palgrave Macmillan, Singapour 2022.
Grabowski W.: Relacje arabsko-irańskie w subregionie Zatoki Perskiej, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2014, t. 11, nr 3.
110. Memorandum From the Executive Secretary of the Department of State (Eliot) to the President’s Assistant for National Security Affairs (Kissinger), Foreign Relations of the United States (FRUS), Vol. XXIV, Washington, December 1, 1971, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v24/d110.
Occupied UAE Islands, Embassy of the United Arab Emirates Washington, DC, https://www.uae-embassy.org/foreign-policy/occupied-uae-islands.
Repetowicz W.: Wojna z Iranem: wybór między złą opcją i katastrofalną [OPINIA], Defence24, 29 marca 2026, https://defence24.pl/geopolityka/wojna-z-iranem-wybor-miedzy-zla-opcja-i-katastrofalna-opinia.
Wintour P.: Iran cites 19th century British maps in row over ownerships of islands, „The Guardian”, Tue 12, Nov, 2024, https://www.theguardian.com/world/2024/nov/12/iran-cites-19th-century-british-maps-in-row-over-ownership-of-islands.
Yazdani E., Yanzhe M.: Geopolitical and Geostrategic Importance of the Iranian Islands in the Persian Gulf, „Review of European Studies” 2022, Vol. 14, No. 3.
