Dla zrozumienia fenomenu polskiej mafii trzeba najpierw spojrzeć na sytuację Polski po 1989 roku, kiedy to doszło do transformacji ustrojowej w kraju. Oznaczała ona zmianę całego systemu funkcjonowania państwa i gospodarki. Pojawił się wolny rynek, własność prywatna, możliwość swobodniejszego prowadzenia działalności gospodarczej oraz otwarto granice. Jednocześnie instytucje państwowe dopiero adaptowały się do nowej rzeczywistości. Doszliśmy, jako państwo, do posiadania pieniędzy, nowych towarów, nowych możliwości handlu, natomiast brakowało jeszcze odpowiednich mechanizmów kontroli. Nie oznacza to oczywiście, że demokracja czy wolny rynek stworzyły polską mafię. Warto zaznaczyć, że mafia w kraju istniała już dużo wcześniej. Ta gwałtowna zmiana systemu jedynie stworzyła przestrzeń i luki prawne, które grupy przestępcze potrafiły doskonale wykorzystać.
Kim był mafiozo lat 90.?
Obraz gangstera często kojarzony jest z eleganckim mężczyzną w garniturze, luksusowym samochodem oraz drogim zegarkiem na nadgarstku. Początki polskiego półświatka przestępczego wyglądały jednak zupełnie inaczej.Typowy gangster wczesnych lat 90. XX wieku był często człowiekiem wywodzącym się ze środowisk, w których przemoc i działalność przestępcza były codziennością. Nie zwracano uwagi na elegancki ubiór. Wizytówką gangsterską na początku był dres i sportowe buty. Zazwyczaj pochodził z nizin społecznych, robotniczych dzielnic dużych miast lub zaniedbanych miejscowości podwarszawskich. Wówczas liczyła się siła, odwaga, lojalność wobec grupy i przede wszystkim reputacja. Mafioso musiał budzić respekt.Wraz z rozkwitem polskiego podziemia oraz szybkim wzbogacaniem się gangsterów ich portret uległ zmianie. Coraz częściej odchodzono od wizerunku „chłopaka w dresie” na rzecz „przedsiębiorcy w garniturze”. Ogromne dochody z alkoholu, wyrobów tytoniowych, samochodów czy narkotyków pozwalały inwestować w legalne przedsięwzięcia, takie jak kluby, hotele czy kantory.
Jak działała mafia?
Jeśli miałoby się opisać jednym zdaniem działalność najpotężniejszych organizacji przestępczych lat 90. XX wieku w Polsce to brzmiałoby ono następująco: prowadzenie operacji na ogromną skalę, przynoszących wielomilionowe zyski. Mafia trudniła się wszystkim, co przynosiło dochód. Jednym z najbardziej charakterystycznych sposobów działania były wymuszenia. Właściciele restauracji, barów, czy innych biznesów mogli otrzymać propozycję „ochrony”. W rzeczywistości była to często forma haraczu. Ponadto porwania, brutalność i zamachy były na porządku dziennym. Przemoc miała przy tym znaczenie nie tylko praktyczne, ale również symboliczne. Jeżeli grupa potrafiła skutecznie zastraszyć przedsiębiorców, konkurencję czy świadków, jej reputacja rosła. Im większy był strach, tym mniej osób chciało współpracować z policją. Polska mafia nie ograniczała się tylko do przemocy. Przestępcy wykorzystywali między innymi handel alkoholem i papierosami, przemyt, kradzieże samochodów, fałszowanie dokumentów, oszustwa finansowe oraz pranie pieniędzy. Pojawiała się także korupcja. Zdobycie wpływu na urzędnika, funkcjonariusza czy inną osobę posiadającą dostęp do ważnych informacji mogło być dla grupy przestępczej bardziej wartościowe niż kolejny napad. W tym miejscu mafia zaczynała działać jak przedsiębiorstwo – z tą różnicą, że część jej działalności była nielegalna.
Druga twarz – narkotyki
Polska z czasem stała się jednocześnie krajem tranzytowym, rynkiem docelowym i miejscem produkcji niektórych substancji, szczególnie syntetycznych. Pod koniec lat 90. istotne znaczenie miały grupy działające w Warszawie, na Pomorzu oraz w regionie zachodniopomorskim. Rynek narkotykowy wymagał znacznie bardziej rozbudowanej organizacji niż zwykła sprzedaż uliczna. Potrzebni byli ludzie odpowiedzialni za kontakty, transport, dystrybucję oraz sprzedaż. W przypadku struktur piramidalnych na szczycie znajdował się lider, niżej osoby odpowiedzialne za większe partie towaru, a następnie sprzedawcy i osoby ułatwiające kontakt z odbiorcami. Narkotyki były dla grup atrakcyjne z prostego powodu – generowały ogromne zyski i pozwalały finansować kolejne obszary działalności.
Alkohol, papierosy i luki prawne
W 1988 roku wprowadzono zmianę, która zniosła obowiązek posiadania koncesji na import alkoholu przeznaczonego na własny użytek. Problem polegał na tym, że pojęcie „własnego użytku” nie zostało wystarczająco precyzyjnie określone. W efekcie zaczęto sprowadzać duże ilości alkoholu, korzystając z niższych obciążeń. Był to świetny przykład tego, jak luka prawna może zostać wykorzystana przez zorganizowane grupy. W latach 90. ogromne znaczenie miał również przemyt papierosów i innych towarów akcyzowych.
Dlaczego mafia zaczęła upadać?
Jednym z przełomowych momentów było powstanie Centralnego Biura Śledczego Policji oraz wprowadzenie instytucji świadka koronnego na przełomie XX i XXI wieku. Rozwiązania te pozwoliły skuteczniej docierać do osób znajdujących się wysoko w strukturach grup przestępczych. Szczególnie istotny okazał się świadek koronny. Przez lata największą siłą mafii była jej hermetyczność. Jeżeli członkowie grupy nie zeznawali przeciwko sobie, organom ścigania trudno było odtworzyć strukturę organizacji. Kiedy możliwe stało się wykorzystanie wiedzy członków grup przeciwko ich dawnym współpracownikom, zasada milczenia zaczęła się rozpadać. W efekcie wielkie, hierarchiczne struktury lat 90. zostały w dużej mierze rozbite. Nie oznaczało to jednak końca przestępczości zorganizowanej, gdyż cechą charakterystyczną przestępczości zorganizowanej jest świetna umiejętność adaptacji do nowych warunków.
Bibliografia:
Hołyst, B.: Przestępczość zorganizowana w Polsce. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica”, 1995, t. 63, Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.
Pływaczewski, E. W., Jurgielewicz-Delegacz, E.: Zorganizowana przestępczość narkotykowa w Polsce. „Zeszyty Prawnicze”, 2020, 20(2), DOI: 10.21697/zp.2020.20.2.9.
Stelmach, J.: Przestępczość zorganizowana i jej zwalczanie. Zarys problematyki, Wrocław: Safety Project, 2022.
Marczyk, A.: Główne rodzaje przestępczości zorganizowanej, „Security Economy & Law”, 2013, nr 2.
Brzezińska, J.: Grupa i związek przestępny jako przejawy przestępczości zorganizowanej, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie. Zeszyty Studenckie”, 2008, nr 1.
Kozdra, K.: Rozwój przestępczości zorganizowanej w Polsce, „Zeszyty Naukowe PWSZ w Płocku. Nauki Ekonomiczne”, 2017, nr 26.
Pływaczewski, E. W. (1998). Główne problemy przestępczości w Polsce, [W:] E. W. Pływaczewski (red.), Aktualne problemy prawa karnego i kryminologii. Białystok: Temida.
