Służby mundurowe a Polki
Nie bez powodu mówi się, że kobietom w służbach mundurowych jest trudniej. Patrząc na sytuację kobiet w okresie PRL-u, zakorzeniło się przekonanie, że w służbach mundurowych nie ma miejsca dla kobiet, a jeżeli już się w nich pojawiają, to przede wszystkim na stanowiskach pomocniczych, a nie w pracy operacyjnej. Do tej pory Polki nie spotykają się z parytetami, a ścieżka kariery w służbach mundurowych bywa dla nich wyzwaniem. W służbach istnieją piony, które są tradycyjnie postrzegane jako kobiece, m.in. kadry, działy analityczne czy archiwa. Zdarza się, że to właśnie kobiety zajmują w nich stanowiska naczelników lub dyrektorów, jednak są to nadal przede wszystkim jednostki pomocnicze, a nie struktury związane bezpośrednio z działalnością operacyjną. W pionach operacyjno-rozpoznawczych kobiet jest zdecydowanie mniej niż mężczyzn.
W 1988 roku Wojsko Polskie rozpoczęło rekrutację pierwszych kobiet do służby. Dopiero jednak w 1998 roku, w związku z przystąpieniem Polski do NATO, przed kobietami otworzyły się szersze możliwości kształcenia na uczelniach wojskowych. Z kolei w 2004 roku nowe przepisy pozwoliły Polkom na obejmowanie stanowisk we wszystkich korpusach osobowych. Mimo tych zmian udział kobiet w Siłach Zbrojnych RP przez długi czas pozostawał jednym z najniższych w NATO. W 2001 roku kobiety stanowiły zaledwie 0,3% stanu osobowego Sił Zbrojnych RP, podczas gdy w 2025 roku ich udział wynosił już około 15%. Pomimo wzrostu zainteresowania kobiet służbą w Siłach Zbrojnych RP na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza, kobiety nadal spotykają się z barierami w awansowaniu na najwyższe stanowiska dowódcze i decyzyjne. W 2021 roku kobiety stanowiły 9,12% korpusu szeregowych, 3,70% korpusu podoficerów oraz 10,59% korpusu oficerów, przy czym żadna kobieta nie posiadała wówczas stopnia generalskiego.
Jeszcze większym zainteresowaniem ze strony Polek cieszy się służba w Policji, w której kobiety stanowią obecnie 18,6% funkcjonariuszy, a także 81,4% pracowników korpusu służby cywilnej. Najwięcej kobiet zatrudnionych jest w służbie wspomagającej (31%) oraz kryminalnej (22%). Jednocześnie w 2022 roku funkcjonariuszki zajmowały 12% stanowisk kierowniczych, natomiast w przypadku pracownic korpusu służby cywilnej odsetek ten wynosił 78%.
Najwyższy udział kobiet wśród funkcjonariuszy odnotowuje się w Straży Granicznej, gdzie kobiety stanowią około 32% funkcjonariuszy oraz 62% pracowników na stanowiskach cywilnych. Odsetek funkcjonariuszek Straży Granicznej wzrasta systematycznie. Podczas gdy w 2000 roku stanowiły one zaledwie 9% ogółu funkcjonariuszy, w 2023 roku kobiety stanowiły już 42% osób przyjętych do służby. Obecnie 21,9% wszystkich stanowisk kierowniczych w Straży Granicznej zajmują kobiety.
Odmiennie przedstawia się sytuacja kobiet w Państwowej Straży Pożarnej. Kobiety stanowią jedynie 8,53% ogółu zatrudnionych, z czego prawie 73% wśród pracowników cywilnych i około 4,4% wśród funkcjonariuszy. W 2020 roku kobiety w PSP zajmowały zaledwie 2,24% stanowisk kierowniczych.
Sytuację kobiet w służbach mundurowych należy rozpatrywać również w kontekście łączenia życia zawodowego z obowiązkami rodzinnymi. Kobiety z powodzeniem łączą wiele zadań zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym, jednak nadal stanowi to istotne wyzwanie w przypadku rozwijania kariery zawodowej, szczególnie w środowiskach zdominowanych przez mężczyzn. Pomimo tego, że uposażenie w służbach mundurowych zależy od stopnia służbowego, grupy zaszeregowania stanowiska oraz wysługi lat, a nie od płci, nie można pominąć faktu, że kobiety znacznie rzadziej pełnią stanowiska kierownicze, które mogą przyczyniać się do większych zarobków, rozwoju kariery zawodowej oraz wzrostu poczucia własnej wartości i sprawczości.
Praca w służbach mundurowych nie należy do najłatwiejszych, jednak dla kobiet może stanowić szczególne wyzwanie ze względu na istniejące uwarunkowania organizacyjne i społeczne. Na dzień dzisiejszy Siły Zbrojne RP nie mogą wskazać kobiety posiadającej stopień generalski, co stanowi istotny przykład ograniczonej reprezentacji kobiet na najwyższych szczeblach hierarchii. Pokazuje to, że pomimo zapewnienia w ustawach i rozporządzeniach zasady równego wynagradzania kobiet i mężczyzn, równość formalna nie zawsze przekłada się na równy dostęp do najwyższych stanowisk oraz możliwości rozwoju zawodowego.
Jak można zauważyć, pomimo znacznego odsetka kobiet na stanowiskach kierowniczych w Straży Granicznej, kobiety nie odgrywają jeszcze pierwszorzędnej roli w strukturach dowódczych. Warto jednak spojrzeć na to zagadnienie z szerszej perspektywy i zastanowić się nad przyczynami tego zjawiska. Jednymi z najczęściej wskazywanych czynników są macierzyństwo oraz obowiązki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. W wielu przypadkach wiąże się to również z barierami o charakterze psychologicznym i społecznym. Jeżeli nie istnieje odpowiednia polityka rodzinna oraz wystarczające wsparcie ze strony bliskich, umożliwiające kobiecie udział w kursach przygotowujących do objęcia wyższych stanowisk, zdobywanie kolejnych stopni czy poświęcanie większej ilości czasu na służbę, może ona rezygnować z podejmowania bardziej intensywnej ścieżki rozwoju zawodowego.
Z tego względu istotne wydaje się wspieranie obecności kobiet na stanowiskach dowódczych i decyzyjnych, szczególnie w rolach operacyjnych, a także rozwijanie kultury organizacyjnej opartej na równości i bezpieczeństwie. Ważne pozostaje również wspieranie rozwoju i awansu kobiet oraz tworzenie warunków sprzyjających długoterminowej służbie, w tym umożliwiających łączenie jej z obowiązkami opiekuńczymi. Pojawia się jednak pytanie, czy państwo polskie i same struktury służb mundurowych są obecnie przygotowane do wdrażania takich rozwiązań.
Podsumowanie
Czy w życiu zawodowym płeć powinna mieć aż takie znaczenie? Niezależnie od wyboru ścieżki zawodowej oraz dążenia do rozwoju osobistego i zawodowego, żadna osoba nie powinna czuć się niedoceniana z powodu podjęcia decyzji o przełamaniu schematu i wejściu na rynek pracy zdominowany przez przedstawicieli określonej płci.
Kobiety powinny być postrzegane przede wszystkim jako osoby posiadające określone kompetencje, kwalifikacje i predyspozycje zawodowe, a nie przez pryzmat stereotypowych przekonań dotyczących tego, co kobiecie „wypada”, a czego nie powinna podejmować. Polki coraz częściej przełamują stereotypy i podejmują pracę w obszarach, w których ich obecność przez lata była ograniczona lub niedostatecznie doceniana.
Szczególnie istotnym problemem pozostaje niewystarczająca reprezentacja kobiet na stanowiskach kierowniczych. Brak kobiet zajmujących najwyższe stanowiska może bowiem wpływać na sposób postrzegania możliwości rozwoju zawodowego przez młode kobiety rozpoczynające służbę. Jeżeli nie ma wystarczającej liczby reprezentantek zajmujących stanowiska kierownicze i dowódcze, młodym kobietom trudniej jest dostrzec możliwość osiągnięcia podobnej pozycji zawodowej.
Kwestia obecności kobiet w służbach mundurowych pozostaje zatem istotnym zagadnieniem wymagającym dalszej analizy. Trudno jednoznacznie przewidzieć, jakie zmiany przyniosą kolejne dekady, jednak analiza obecnej sytuacji pozwala wskazać obszary, w których warto podejmować działania na rzecz większej równości szans. Wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych, wsparcia rodzinnego oraz możliwości rozwoju zawodowego może w przyszłości przyczynić się do stworzenia warunków, w których kobiety będą mogły w pełni wykorzystywać swoje kompetencje i rozwijać kariery w służbach mundurowych bez ograniczeń wynikających ze stereotypów dotyczących płci.
Bibliografia:
Główny Urząd Statystyczny, Departament Opracowań Statystycznych, Raport SDG 2023. Kobiety na drodze zrównoważonego rozwoju, pod kierunkiem Renaty Bielak, Warszawa 2023, https://raportsdg.stat.gov.pl/2023/autorzy.html
Grzebalska W., Jaworska-Surma A., Kopka-Piątek M., Kotras M., Filar, a nie zaplecze. Kobiety w obronie powszechnej i odporności w Polsce, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 2026, https://www.batory.org.pl/wp-content/uploads/2026/07/Kobiety-w-systemie-obrony-i-odpornosci.pdf
Różycka M., Nie tylko „szklany sufit”. Kobiety mierzą się też z „lepką podłogą”, „syndromem cieknącej rury”, czy „efektem Matyldy”, https://monikarozycka.pl/aktualnosci/nie-tylko-szklany-sufit-kobiety-mierza-sie-tez-z-lepka-podloga-syndromem-cieknacej-rury-czy-efektem-matyldy/
Zespół ds. Równości Płci Politechniki Rzeszowskiej, Szklany sufit, ruchome schody, lepka podłoga – czy wiesz, co to za określenia?, Politechnika Rzeszowska, https://rownouprawnieni.prz.edu.pl/aktualnosci/szklany-sufit–ruchome-schody–lepka-podloga—czy-wiesz–co-to-za-okreslenia-8.html
Wielki Słownik Języka Polskiego PAN, hasło: stereotyp, https://wsjp.pl/haslo/podglad/21073/stereotyp/5175943/polaka
„Feminization, But How? The Role of Women in the Polish Public Relations Industry Based on Quantitative Research”, Roczniki Nauk Społecznych, https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/rns/article/view/281
„Kobiety w mundurach. Najwięcej w WOT, najmniej w straży pożarnej”, Portal Obrony, https://portalobronny.se.pl/polityka-obronna/kobiety-w-mundurach-najwiecej-w-wot-najmniej-w-strazy-pozarnej-aa-acT6-LmJT-8sRp.html
