Geneza organizacji międzynarodowych, bez których nie wyobrażamy sobie współczesnego świata, jest efektem długiej ewolucji stosunków między państwami. NATO, ONZ, OECD to przykłady wielu z nich. Jednakże, jak i kiedy pojawiły się pierwsze organizacje międzynarodowe? W niniejszym artykule omówiony zostanie proces kształtowania się organizacji międzynarodowych w historii ludzkości.
Starożytność
Już antyczne greckie podejmowały pierwsze próby tworzenia struktur ponadpaństwowych. Pojawiły się Amfiktionie – sui generis „organizacji międzynarodowych” o charakterze religijno-politycznym. Posiadały one stałe organy, a organ naczelny składał się z delegatów wszystkich polis, zbierał się kilka razy w roku, a formę składek stanowiły dary do świątyni. Do najsłynniejszych Amfiktionii należała amfiktionia delficko-termopilska, skupiająca 12 polis. Zadaniem tych „organizacji|” była organizacja igrzysk czy podejmowanie decyzji o wojnie i pokoju w obronie świątyń.
Obok wspominanych Amfiktionii powstawały, również Symmachie, czyli sui generis „organizacji międzynarodowych” o charakterze polityczno-militarnym. Łączyły one wspólne interesy militarne i polityczne, miały elementy wspólnych instytucji i skarbu, stąd wprowadzono w nich nakaz opłacania regularnych opłat. Do najsłynniejszych Symmachii należała Symmachia Spartańska i Ateński Związek Morski znane z wojny peloponeskiej, w których w czasach świetności wchodziło prawie kilkadziesiąt polis. Stąd zarówno Amfiktionie i Symmachie można uznać za pierwsze pierwowzory organizacji międzynarodowych oparte na wspólnych interesach i wartościach.
Średniowiecze
W średniowieczu natomiast pojawił się przykład długotrwałej współpracy gospodarczej – Liga Hanzeatycka. Jej fundamentem była powstała w 1161 r. „organizacja” zwana „Zjednoczeniem Podróżników Gotlandzkich Świętego Cesarstwa Rzymskiego”. Zasięg Ligi obejmował miasta od Lubeki, Hamburga i Bremy po Gdańsk, Rygę i Nowogród. Jej celem było zabezpieczenie szlaków handlowych, wspólna polityka gospodarcza i ochrona interesów kupców. Dopiero tragiczna wojna trzydziestoletnia zredukowała liczbę członków Ligi z ponad 160 miast do 3, kończąc okres świetności tej „organizacji”.
Należy jednak podkreślić, że Hanza nigdy nie była w pełni organizacją międzynarodową, ze względu braku jednolitości strukturalnej oraz braku centralnej władzy i oficjalnego statutu. Jednakże jest za takową organizację uważaną przez wielu badaczy.
Nowożytne koncepcje współpracy państw
W epoce nowożytnej coraz częściej pojawiały się idee uniwersalnej współpracy. Zamiast średniowiecznych wielkich krucjat zawiązują się m.in. koncepcje „Świętej Ligi”, czyli sojuszy państw chrześcijańskich, zawieranych głównie z inicjatywy papieży w celu walki z Imperium Osmańskim. Najsłynniejsza z nich powstała w 1571 r. (Hiszpania, Wenecja, Państwo Kościelne, Malta i inne państwa włoskie).
Ponadto tworzą się też wizje o wiele bardziej nowoczesne – Émeric Crucé w 1623 r. zaproponował stworzenie ogólnoświatowej organizacji państw, której celem miałoby być uniemożliwienie prowadzenia nowych wojen. Oprócz państw europejskich jej członkami miałyby być: Imperium Osmańskie, Chiny, Maroko, Japonia i Persja. Podobne plany wysuwał król Polski Stanisław Leszczyński w 1748 r., który apelował o utworzenie organizacji republik europejskich, do których należałyby Francja, Polska, Anglia, Szwecja, Wenecja.
XIX wiek i pierwsze organizacje międzynarodowe
W XIX wieku dokonał się przełom – od wizji i luźnych sojuszy tworzą się realne instytucje. Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815 r. powstaje Centralna Komisja ds. Żeglugi na Renie – pierwsza nowoczesna organizacja międzynarodowa, w dodatku do dziś działająca. W drugiej połowie wieku tworzą się kolejne organizacje takie jak Międzynarodowa Unia Telegraficzna (1865 r., dziś ITU), Powszechny Związek Pocztowy (1874 r., dziś UPU) oraz Międzynarodowe Biuro Miar i Wag (1875 r. BIPM).
Były to już organizacje ze stałymi sekretariatami i organami, których powstaje znacznie więcej niż te, co zostały wyżej wymienione. Aczkolwiek warto też zaznaczyć, że powstawaniu i rozwojowi w XIX wieku organizacji międzynarodowych sprzyjał przede wszystkim kapitalizm i rewolucja przemysłowa.
Świat po I wojnie światowej – Liga Narodów
Po tragedii I wojny światowej świat uznał, że konieczna jest organizacja, która zapobiegnie kolejnemu konfliktowi. W 1918 r. prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson w swoich „14 punktach” skierowanych do Kongresu wzywał do utworzenia ogólnego związku państw. 10 stycznia 1920 r. Traktat Wersalski wszedł w życie i powstała Liga Narodów; równolegle zostały też utworzone Międzynarodowa Organizacja Pracy i Stały Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Celem tej organizacji było utrzymanie światowego pokoju i rozwiązywanie sporów dyplomatycznie.
Jednak Liga miała poważne słabości – brak USA, brak realnych narzędzi egzekucji decyzji. Gdy Japonia zajęła Mandżurię czy Włochy zaatakowały Etiopię, Liga okazała się bezsilna. Ponadto 2 wojna światowa całkowicie pogrążyła niemoc tej organizacji. To doświadczenie pokazało, jak trudne było stworzenie skutecznej organizacji globalnej.
Czasy współczesne – Organizacja Narodów Zjednoczonych
Na gruzach II wojny światowej, jako odpowiedź na porażkę Ligi Narodów, w 1945 r. na mocy przyjętej Karty Narodów Zjednoczonych na Konferencji w San Francisco powstaje ONZ. Drogą do utworzenia tej organizacji było podpisanie Karty Atlantyckiej (1941 r.) i Deklaracji Narodów Zjednoczonych (1942 r.). Obecnie jest to największa organizacja międzynarodowa skupiająca 193 państwa. Jej celem jest utrzymanie światowego pokoju i bezpieczeństwa, rozwój współpracy międzynarodowej, ochrona praw człowieka i wspieranie rozwoju.
Kluczową różnicą wobec Ligi Narodów to istnienie Rady Bezpieczeństwa z realnymi narzędziami do zastosowania sankcji czy użycia siły i prawa weta. Co więcej, ważnym organem jest Zgromadzenie Ogólne, czyli forum wszystkich państw członkowskich. Dzięki temu ONZ odgrywa centralną rolę w systemie międzynarodowym, lecz równocześnie wiąże się to z krytyką i ograniczeniami.
Należy podkreślić, że droga od luźnych przymierzy do ONZ była długa i pełna prób oraz błędów. Każda epoka wniosła coś nowego – starożytne struktury solidarności, średniowieczne sieci handlowe, nowożytne projekty pokojowe, XIX-wieczne unie techniczne, aż po globalne instytucje XX wieku. Współczesny świat nie byłby taki sam bez organizacji międzynarodowych.
Bibliografia:
R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa, 2015.
Kukułka J. Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003.
Mingst K., Podstawy stosunków międzynarodowych, Warszawa 2006.
Międzynarodowe stosunki polityczne, red. M. Pietraś, Lublin 2006.
Teresa Łoś-Nowak: Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota – mechanizmy działania – zasięg. Wyd. 4. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004.
Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie https://www.unic.un.org.pl/ (dostęp 20.07.2026).
Karta Narodów Zjednoczonych, Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i Porozumienie ustanawiające Komisję Przygotowawczą Narodów Zjednoczonych Dz.U. 1947 nr 23 poz. 90.
