Podłoże wrogości, utrzymującej się w relacji Iranu z Zachodem, sięga XIX wieku, kiedy Iran stał się przedmiotem rywalizacji kolonialnej między Imperium Rosyjskim a Wielką Brytanią. Wieloletnia i uciążliwa ingerencja ze strony obcych mocarstw osłabiła państwo perskie, czyniąc je łatwym celem dla wpływów zagranicznych i niestabilnych rządów. Odzyskanie pełnej kontroli nad granicami, surowcami i systemem politycznym stało się wówczas nadrzędnym celem Persji. Kolejne interwencje umacniały to przekonanie i utrwalały antyzachodnie nastroje. Wraz z II wojną światową do Brytyjczyków i Sowietów dołączyły Stany Zjednoczone, które zdominowały Iran na niespotykaną wcześniej skalę. Następnie okres zimnej wojny i zamach stanu z 1953 roku, obalający premiera Mohammada Mossadegha, ugruntowały w Iranie przekonanie, że USA nie tylko stanowią zagrożenie dla państwa, ale w swojej polityce traktują Iran wyłącznie jako środek do realizacji własnych interesów. Punktem zwrotnym stała się Rewolucja Islamska z 1979 roku, która drastycznie zmieniła kierunek polityki zagranicznej Teheranu i uwolniła go spod obcych wpływów. Stany Zjednoczone były zmuszone obrać nowy kurs w stosunkach z Iranem, jednak po kryzysie zakładników oba państwa zerwały stosunki dyplomatyczne i do dziś nie udało im się ich odbudować. Dowodzi temu konflikt rozpoczęty 28 lutego 2026 roku- bezpośrednia konsekwencja wieloletniej wrogości, która od dekad determinuje ich wzajemne relacje.
Tło historyczne
Gdy rozpętała się II wojna światowa, przetrwanie aliantów gwarantowała logistyka i ropa naftowa. Wówczas Iran stał się kluczowym graczem na arenie międzynarodowej, ze względu na swoje bogactwo naturalne i centralne umiejscowienie łączące Azję Wschodnią i Zachodnią, a także subkontynent indyjski z Azją Środkową. Podczas wojny, Iran zadeklarował neutralność, co spotkało się z niezadowoleniem ze strony Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego. Z obawy przed dostarczaniem ropy naftowej III Rzeszy, z którą Iran utrzymywał stosunkowo pozytywne stosunki, państwa te rozpoczęły inwazję na Iran. W 1941 roku oba mocarstwa zmusiły panującego Reza Szach Pahlaviego do abdykacji i aż do 1946 roku Iran pozostawał pod okupacją wojsk brytyjskich na południu i Armii Czerwonej na północy. Przez te lata kraj został zdewastowany. Transirańską linią kolejową trafiały do Związku Radzieckiego miliony ton amerykańskiego i brytyjskiego zaopatrzenia w ramach ustawy Land Lease, upoważniającej prezydenta Roosevelta do przekazywania sprzętu, surowców i towarów państwom sojuszniczym, których obrona leżała w interesie bezpieczeństwa USA. Alianci rekwirowali żywność, bydło i paliwo na własne potrzeby, co spowodowało hiperinflację i powszechny głód w Iranie. Po zakończonej wojnie sowieci utworzyli na północy kraju dwie marionetkowe republiki, czym próbowali pozbawić Iran jego północnych części i rozszerzyć ideologię komunizmu. Kryzys zażegnała dopiero reakcja USA i ONZ, które zmusiły ZSRR do wycofania wojsk w 1946 roku. Odzyskana jedność nie polepszyła jednak sytuacji kraju. Do 1951 roku obowiązywała koncesja Anglo-Iranian Oil Company-brytyjskiej firmy, która czerpała znacznie większe zyski z irańskiej ropy niż Iran. W tym czasie premierem Iranu został Mohammad Mossadegh, zwolennik nacjonalizacji, który zerwał negocjacje z AIOC. Gdy premierem Wielkiej Brytanii ponownie został Winston Churchill, aby ukrócić ambicje Mossadegha, nałożył na Iran embargo, przez co kraj zaczął bankrutować. Nie wywołało to jednak zamierzonych skutków, więc Brytyjczycy zwrócili się po pomoc do Amerykanów. W 1953 roku Wielka Brytania zaaranżowała zamach stanu przy tajnym wsparciu CIA. Akcja, nazwana operacją Ajax, była pierwszym w historii amerykańskiego wywiadu zamachem na demokratycznie wybrany rząd. Mossadegh został obalony. Był to koniec irańskiej demokracji i powrót do uzależnienia Iranu od Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych.
Rewolucja Islamska
Po likwidacji opozycji, Mohammad Reza Pahlavi forsował modernizację kraju na wzór zachodu. Przeprowadził reformę rolną, dał kobietom prawa wyborcze i walczył z analfabetyzmem, jednocześnie przeznaczając niebotyczne środki na wojsko i dwór, zapominając o potrzebach przeciętnych cywilów. Wokół gwałtownie rozwijających się miast powstawały olbrzymie slumsy. Reżim utrzymywał dzięki tajnej policji SAVAK, stworzonej przy pomocy CIA i Mosadu. Wówczas Amnesty International ogłosiło Iran krajem z najgorszymi statystykami przestrzegania praw człowieka na świecie. W świadomości społecznej Irańczyków szczególnie zapisały się, zorganizowane w 1971 roku, 2500 obchody założenia Persepolis. Wydarzenie ściągnęło kilkudziesięciu najważniejszych przywódców i monarchów z całego globu i przeszło do historii jako jedno z najbardziej kosztownych przyjęć świata. Była to ostentacyjna demonstracja bogactwa, podczas gdy kilkanaście kilometrów dalej irańskie dzieci umierały z głodu i braku opieki medycznej. Niechęć do szacha pogłębiały także jego dążenia do ograniczenia wpływu Islamu na życie w kraju, co podważało pozycję szyickich przywódców religijnych, którzy w odpowiedzi nawoływali do obalenia postępowej monarchii i budowy państwa zarządzanego przez ajatollahów. Największy autorytet wśród nich zyskał Ruhollah Chomeini, który, zmuszony do emigracji, wciąż szerzył swoje poglądy i buntował społeczność Iranu poprzez swoich zwolenników. Ostatecznie, zapalnikiem rewolucji stał się artykuł atakujący Chomeiniego, który wzburzył opinię publiczną i wywołał protesty w Komie, które zgodnie z szyicką tradycją zapoczątkowały cykl 40-dniowych demonstracji żałobnych i eskalację przemocy w całym kraju. Sytuacja stała się nie do opanowania, wobec czego Reza Pahlavi uciekł do Stanów Zjednoczonych, a Chomeini powrócił do kraju triumfalnie witany przez tłumy rodaków. Administracja prezydenta USA zadecydowała o niewydaniu szacha Teheranowi, co zostało odebrane jako dowód na to, że Waszyngton nigdy nie zaakceptuje Republiki Islamskiej i będzie chciał ją zniszczyć. 4 listopada 1979 roku radykalni studenci związani z Irańską Radą Strażników wdarli się do ambasady USA w Teheranie i wzięli Amerykanów jako zakładników za domniemane zbrodnie rządu USA związane ze wspieraniem reżimu Pahlawiego. Po 444 dniach, w ramach Porozumień Algierskich, ostatnich pięćdziesięciu dwóch zakładników zostało uwolnionych w zamian za odmrożenie irańskich aktywów, obietnicę nieinterwencji Stanów Zjednoczonych w sprawy Iranu oraz utworzenie Trybunału Roszczeniowego Iran-USA w Hadze w celu rozstrzygania sporów handlowych. Porozumienie oficjalnie zakończyło ten poważny epizod dyplomatyczny, ale jednocześnie ugruntowało głęboką wrogość w relacjach na kolejne dekady. Odtąd Stany Zjednoczone były w Iranie określane mianem „Wielkiego Szatana”, a Iran na arenie międzynarodowej zyskał status państwa-pariasa.
Bibliografia:
Middle East Studies Center, The Ohio State University. „A History of US-Iranian Relations.” March 6, 2026. https://mesc.osu.edu/news/history-us-iranian-relations
Gregory Brew, „The Collapse Narrative: The United States, Mohammed Mossadegh, and the Coup Decision of 1953,” Texas National Security Review 2, no. 4 (November 2019), https://tnsr.org/2019/11/the-collapse-narrative-the-united-states-mohammed-mossadegh-and-the-coup-decision-of-1953/
Grobien, Philip Henning. „The Origins and Intentions of the Anglo-Persian Agreement 1919: A Reassessment.” Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies 62, no. 2 (2022): 1–16. https://doi.org/10.1080/05786967.2022.2080581
