Wspólne dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego
Polityka historyczna Białorusi jest silnie związana z historią Litwy, przede wszystkim ze wspólnym dziedzictwem Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL). Na początku lat 90. podjęto próbę wypracowania wspólnej litewsko-białoruskiej interpretacji jego dziejów. W czerwcu 1992 roku w Gierwiatach historycy obu państw uzgodnili podstawowe zasady badań nad historią WKL, uznając je za wspólne państwo Litwinów i Białorusinów, z istotnym udziałem również Ukraińców. Ważną rolę w rozwijaniu tej koncepcji odegrał profesor Aliaksandr Kraucewicz, który wskazywał na bi-etniczny, bałto-słowiański charakter Księstwa i jego litewsko-białoruskie korzenie.
Próba stworzenia wspólnej narracji była możliwa dzięki przekonaniu, że dziedzictwo WKL stanowi istotny element historii obu narodów. Księstwo obejmowało bowiem rozległe ziemie zamieszkane przez ludność ruską, a miejscowe elity często określały się mianem Litwinów w znaczeniu politycznym, niekoniecznie etnicznym. Językiem kancelaryjnym pozostawał język ruski, którego rozwój stanowił jeden z fundamentów późniejszego języka białoruskiego. Jednocześnie wraz z rozwojem Rzeczypospolitej Obojga Narodów coraz większe znaczenie zyskiwał język i kultura polska. Złożony charakter tego dziedzictwa sprawia, że historia WKL pozostaje dziś przedmiotem konkurujących interpretacji litewskich, białoruskich, polskich i rosyjskich.
Zerwanie dialogu i powrót do narracji postsowieckiej
Porozumienie z początku lat 90. nie przetrwało jednak zmian politycznych związanych z dojściem do władzy Aleksandra Łukaszenki. W kolejnych latach nastąpił powrót do rosyjsko-sowieckiej interpretacji historii, w której WKL przedstawiano przede wszystkim jako część historii Litwy, natomiast Białorusinów jako ludność podporządkowaną litewskiej dominacji. Jednocześnie ograniczano możliwość prowadzenia niezależnych badań historycznych. Historycy prezentujący odmienne stanowisko byli poddawani presji i represjom. Przykładem jest wspomniany Kraucewicz, który stracił stanowisko prorektora Grodzieńskiego Uniwersytetu Państwowego. W oficjalnej narracji coraz większą rolę zaczęła odgrywać również negatywna ocena polskiego dziedzictwa. Rzeczpospolita Obojga Narodów bywa przedstawiana jako państwo odpowiedzialne za podporządkowanie i polonizację ludności zachodnioruskiej, podczas gdy polskie elementy historii Białorusi są marginalizowane. Jednocześnie część postaci historycznych związanych z dawną Litwą zostaje włączona do współczesnego kanonu białoruskiego. Proces ten można określić jako „unarodawianie” postaci historycznych i dostosowywanie ich do współczesnej wizji białoruskiej tożsamości.
Różne wizje białoruskiej historii
Spory dotyczące przeszłości wynikają również z braku jednej, powszechnie akceptowanej wizji białoruskiej tożsamości historycznej. Profesor Wiktor Szadurski wyróżnia cztery główne nurty: „zachodnioruski”, utożsamiający Białoruś z rosyjską przestrzenią historyczną, dalej „radziecki”, podkreślający znaczenie dziedzictwa ZSRR i bliskich związków z Rosją, następnie zwolenników kompromisu, łączących tradycje WKL, Białoruskiej Republiki Ludowej i BSRR, oraz „Eurobiałorusinów”, odwołujących się do tradycji antyradzieckiej, częściowo antyrosyjskiej i prozachodniej. Różnice między tymi środowiskami dotyczą przede wszystkim oceny Rzeczypospolitej Obojga Narodów, BRL oraz rozpadu ZSRR.
Trudności w kształtowaniu białoruskiej tożsamości
Różnorodność tych stanowisk wiąże się z długotrwałym i niejednoznacznym procesem kształtowania białoruskiej tożsamości narodowej. Rozwój własnej świadomości narodowej był utrudniony przez brak długotrwałej tradycji samodzielnego państwa oraz położenie Białorusi pomiędzy silniejszymi ośrodkami politycznymi i kulturowymi. W rezultacie kolejne środowiska polityczne i historyczne odwoływały się do różnych tradycji: WKL, Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Białoruskiej Republiki Ludowej, ZSRR czy Rosji. Spór o historię jest więc jednocześnie sporem o współczesną tożsamość państwa i jego miejsce w Europie.
Historia jako narzędzie polityczne
Od objęcia władzy przez Łukaszenkę w 1994 roku historia jest wykorzystywana jako narzędzie polityczne – zarówno do legitymizowania władzy wewnątrz kraju, jak i realizowania celów polityki zagranicznej. Kontrola nad mediami i systemem edukacji umożliwia władzom kształtowanie dominującej narracji dotyczącej przeszłości Białorusi i jej relacji z sąsiadami. W tym ujęciu eksponowane są przede wszystkim te elementy historii, które wzmacniają związki Białorusi z rosyjską i sowiecką tradycją, natomiast niewygodne lub konkurencyjne interpretacje są marginalizowane. W tym kontekście również współczesne zaostrzenie przekazu dotyczącego Polski można postrzegać jako element szerszej polityki historycznej. Wypowiedzi osób łączących funkcje naukowe i polityczne, zawierające coraz ostrzejsze żądania wobec Polski, mogą wskazywać na wykorzystywanie historii do realizacji bieżących celów politycznych. Polityka historyczna staje się tym samym nie tylko sposobem interpretowania przeszłości, ale również narzędziem budowania tożsamości państwowej, legitymizowania władzy oraz kształtowania stosunków z sąsiadami.
Bibliografia:
Bumblauskas A.: Historia Litwy: koncepcje historyków a dominujące wizje przeszłości. W: Dialog kultur pamięci w regionie ULB. Red. A. Nikžentaitis, M. Kopczyński. Muzeum Historii Polski, Warszawa 2014.
Kraucewicz A.: Wielkie Księstwo Litewskie – wizja litewsko-białoruska? W: Dialog kultur pamięci…
Kościński P.: Polska we współczesnej polityce historycznej Białorusi. „Sprawy Międzynarodowe”, 2019, t. 62, nr 4.
https://www.kew.org.pl/2023/07/26/nowy-raport-o-bialoruskiej-polityce-pamieci/ [dostęp: 26.08.2026]
Białoruś. Historia w pigułce. https://www.youtube.com/watch?v=oNUpov3wVtw [dostęp: 25.08.2026].
