Wprowadzenie historyczne
We francuskiej optyce geopolitycznej Ukraina wydawała się nieuchwytna, a jeśli zauważona, to zawsze w cieniu Rosji lub ZSRR. Paradoksalne jest to, że nie pojawiła się w obrębie francuskich interesów ani w 2014 roku, ani w 2022 roku — one zawsze były obecne, ale nie jako część francuskiego kręgu zainteresowań, lecz raczej jako elementy pożądanej, przypuszczalnej przyszłej architektury bezpieczeństwa Europy. Co więcej, przywiązanie Francji do suwerenności oznaczało, że sprawy ukraińskie były postrzegane jako wewnętrzna sprawa ZSRR. Ponadto, przez dekady francuskie podejście było niejednoznaczne i bardzo zróżnicowane; zależało od aktualnego prezydenta. Ogólny zarys polityki zagranicznej Francji został skonceptualizowany przez Charles’a de Gaulle’a, którego główną ambicją była Grandeur de la France — ustanowienie Francji jako supermocarstwa obok USA i ZSRR, ale nie tylko jako trzeciego, posiadającego status obserwatora. Dlatego Francja pod jego rządami oraz jego następcami starała się balansować między dwoma supermocarstwami. Sytuacja ta była wspierana przez fakt, że „Francja nie miała długotrwałych konfliktów ani sprzecznych interesów z ZSRR” (czego nie można powiedzieć o USA, np. w kontekście kryzysu sueskiego), a upadek ZSRR nie był jeszcze w zasięgu wzroku — można było jedynie marzyć o jego demokratyzacji. Powyższy punkt widzenia był następnie podtrzymywany przez Valéry’ego Giscard’a d’Estainga, François’a Mitterranda, Jacques’a Chiraca i Nicolasa Sarkozy’ego. I wydawało się, że upadek ZSRR był nie tylko dla Putina największą geopolityczną tragedią XX wieku.
Przełom we francuskiej polityce zagranicznej
Rok 2014 przyniósł niespodziewany zwrot w polityce Francji wobec Ukrainy. Wynikał z taktycznej dezintegracji spowodowanej działaniami Federacji Rosyjskiej. Rosja nie mogła być gwarantem porządku europejskiego, jeśli to ona go łamała. Początkowo Francja przyjęła stanowisko dyplomatyczne sprzeciwiające się sankcjom UE nałożonym na Rosję –– lata, dekady współpracy i nadzieje nie mogły pójść na marne. Pierwsza zmiana, która nie była reakcją na kryzys, to zwiększona aktywność Francji w sąsiedztwie wschodnim oraz solidarność w kwestii bezpieczeństwa okazana państwom bałtyckim i Polsce w kwietniu 2014 roku. Później Quai d’Orsay zatwierdził sankcje UE, a prezydent Hollande zdecydował się zerwać umowę na dostawy broni z Rosją. Jednocześnie postępowała europeizacja francuskiego zaangażowania, czego przykładem było nadzorowanie porozumień mińskich wraz z Niemcami. Jednak nie należy lekceważyć międzynarodowego systemu prawnego; być może Koncert Europy został przerwany, ale działania Federacji Rosyjskiej podważały oficjalnie ustanowiony porządek ONZ, którego naruszenia członek Rady Bezpieczeństwa nie mógł zaakceptować, jako podważenie swojej własnej pozycji.
Rok 2017 przyniósł prezydenturę Emmanuela Macrona i próbę resetu z Rosją — był on podyktowany wspólnymi interesami takimi jak:
- Syria
- deal z Iranem
- kontrakty zbrojeniowe
Został on jednak sabotowany przez działania samej Rosji. W charakterystyczny dla siebie sposób prezydent Macron próbował jeszcze od 2019 roku, poprzez zacieśnienie osobistej relacji z Putinem, wpłynąć na rozwiązanie rosyjsko-ukraińskiego konfliktu, a pomóc miał w tym format normandzki. Nadzieje Francji na włączenie Rosji do Europy zaczęły jednak gasnąć od 22.02.2022.
Od 2022 roku
Tak zwana rosyjska „specjalna operacja wojskowa” zaskoczyła prezydenta Macrona w najmniej odpowiednim momencie. Prezydent Francji stanął przed dylematem: obrać drogę atlantycką czy europejską? Jedno jednak się nie zmieniło, a raczej nie uległo korekcie –– „UE, która we Francji wciąż postrzegana jest jako mnożnik siły” — idea imperialna została przekształcona. Aż do wybuchu pełnoskalowej wojny, Ukraina jako podmiot zdawała się jednak leżeć poza orbitą francuskiego zainteresowania. Przez całą swoją pierwszą kadencję prezydent Macron sprzeciwiał się zarówno wschodniemu rozszerzeniu UE, jak i ekspansji NATO, powołując się na realizm polityczny –– twierdził, że takie działania byłyby przez Rosję odebrane jako prowokacja. Prawdziwy przełom nastąpił we wrześniu 2022 roku, kiedy Macron wezwał do powstrzymania rosyjskich i tureckich wpływów na Bałkanach Zachodnich, a co najważniejsze — do nieuznawania tych wpływów (!) oraz kontynuacji rozszerzenia UE, argumentując, że to ostatnie pozwala Unii Europejskiej stać się bardziej suwerennym i autonomicznym aktorem. Od tego momentu tradycyjnie pojmowana francuska suwerenność została wcielona ucieleśniona w autonomii Unii Europejskiej, a europejski porządek bezpieczeństwa ma być budowany bez Rosji, a nawet przeciwko niej. Nie należy jednak mylić francuskiego zwrotu ku europeizacji swoich wysiłków obronnych z pełnym porzuceniem suwerenizmu — podejście Francji pozostaje głęboko suwerenistyczne – to okoliczności się zmieniły, a raczej to napięcie między normatywnymi a systemowymi celami środowiskowymi doprowadziło do erozji dawnego ładu. Podejście „fleksilateralizmu” polega na realizowaniu francuskich celów środowiskowych (milieu goals) za pomocą NATO, UE oraz wszelkiego rodzaju współpracy bilateralnej i multilateralnej — to swoiste raison d’État prolongée (pl. „przedłużony interes państwowy”, „przedłużona racja stanu”). Zrozumiawszy, że wśród geopolitycznych turbulencji Francją wciąż kieruje przede wszystkim interes narodowy, można podać w wątpliwość istnienie normatywnych celów środowiskowych w polityce zagranicznej Francji –– i pewnie byłoby się bliskim prawdy — są one bowiem jedynie odzwierciedleniem rzeczywistego układu sił. Problem polega na tym, że Rosja złamała oba te paradygmaty — i to doprowadziło Francję do kolejnej rewolucji. O francuskiej polityce zagranicznej decyduje przede wszystkim silny pragmatyzm. Kiedy światowa opinia publiczna oburza się “dealem” surowcowym, który narzucił Ukrainie Trump, całkowicie przemilczany wydaje się fakt, że Macron taki deal wynegocjował na długo przed Trumpem. Rewolucją tą jest właśnie uświadomione uznanie Ukrainy za niepodległe i suwerenne państwo, a tym samym uznanie Rosji za zagrożenie. To narodziny prawdziwej francuskiej Ostpolitik. Co więcej, Ukraina stała się przedmiotem francuskich „fleksilateralnych” układów — od tej pory to właśnie Ukraina miała się stać nie tylko członkiem UE i NATO, ale wschodnim filarem nowo powstającej, europejskiej, autonomicznej architektury bezpieczeństwa. Co ważne, Ukraina zdaje się odwdzięczać za francuską pomoc – Francuzi od początku wojny wspierają Ukrainę, ich wsparcie jest drugie po tym amerykańskim, a sama Ukraina eksportuje drony i technologię dronową do Francji. Aby w pełni pojąć skalę tej zmiany, przypomnijmy, że jeszcze w grudniu 2022 roku Macron sugerował „finlandyzację” Ukrainy, chcąc zaspokoić rosyjskie żądania. Dziś Francja zgadza się roztoczyć nad Polską i innymi krajami europy atomowy parasol nuklearny jako część nowej, zaawansowanej strategii odstraszania.
Współcześnie Francja otwiera francuską uczelnię w Uzbekistanie, kraju, z którym handel wzrósł pięciokrotnie w ciągu ostatnich siedmiu lat. Kazachstan urósł do rangi strategicznego sojusznika, od którego Francja nabywa m.in. uran. Niewyobrażalne wydaje się również podpisanie niedawnego francusko-ormiańskiego kontraktu zbrojeniowego, nie wspominając o wizycie stanu Macrona w Ułan Bator. Francja posiada również stały kontyngent w Estonii i Rumunii. Zacieśniany jest także sojusz polsko-francuski, chociaż traktat z Nancy nie jest wszystkim, czym mógłby, by być (nie daje chociażby gwarancji nuklearnej jak Zjednoczonemu Królestwu — Atak na Wielką Brytanię wpisuje się w żywotne interesy Francji i zgodnie z ich doktryną, daje prawo użycia bomby atomowej, nawet prewencyjnie –– Northwood Declaration) to jednak świadczy o wejściu na poziom partnerstwa premium na poziomie Niemców, Włochów, czy Hiszpanii. Te polityczne transgresje wskazują na nową, postkolonialną erę francuskiego „tournant à l’est”, w której nie ma miejsca na jakiekolwiek czerwone linie.
Bibliografia:
Cadier, David. „Continuity and change in France’s policies towards Russia: a milieu goals explanation”. International Affairs 94, nr 6 (2018): 1349–69. https://doi.org/10.1093/ia/iiy186.
Droin, Mathieu, i Bolor Lkhaajav. „What’s Driving the France-Mongolia Rapprochement”. The Diplomat, października 2023. https://thediplomat.com/2023/10/whats-driving-the-the-france-mongolia-rapprochement/.
Exclusive: John Mearsheimer vs Alexander Dugin: All You Need to Know about China, Russia, and the US. b.d. https://youtu.be/Iv02AsNATAg?t=944.
Kayali, Laura, i Gavin Gabriel. „France plants flag in Russia’s backyard with Armenia arms deals”. Politico. https://www.politico.eu/article/france-seeks-to-up-ante-in-former-soviet-union-with-new-weapons-for-armenia/.
Kuenssberg, Laura. „No «red lines» in Ukraine support, French foreign minister tells BBC”. 23 listopada 2024. https://www.bbc.com/news/articles/czd5myvyrjzo.
Kuokštytė, Ringailė. „Revisiting France’s Commitment to Defence Integration”. W European Strategic Autonomy and Small States’ Security, 1. wyd., przez Giedrius Česnakas i Justinas Juozaitis. Routledge, 2022. https://doi.org/10.4324/9781003324867-3.
Łakomy, Henryk. François Mitterrand: biografia polityczna. Prace Monograficzne / Akademia Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, nr 448. Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2006.
Maślanka, Łukasz. „Twilight of Jupiter: The Legacy of Macron’s Foreign and Security Policy”. OSW Commentary, Ośrodek Studiów Wschodnich, 18 lipca 2024. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2024-07-18/twilight-jupiter-legacy-macrons-foreign-and-security-policy.
Stec, Agnieszka. „Francuska polityka zagraniczna wobec Rosji, Ukrainy i wojny Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie w kampanii prezydenckiej we Francji w 2022 roku”. Studia Polityczne 51, nr 3 (2023): 173–205. https://doi.org/10.35757/STP.2023.51.3.07.
The Tashkent Times. „Uzbek-French University to open in Tashkent”. Dostęp 24 stycznia 2026. https://tashkenttimes.uz/national/14188-uzbek-french-university-to-be-set-up-in-tashkent.
Weber, Gesine. „Zeitenwende à La Française : Continuity and Change in French Foreign Policy after Russia’s Invasion of Ukraine”. The British Journal of Politics and International Relations, 10 grudnia 2024, 13691481241303277. https://doi.org/10.1177/13691481241303277.
Zieliński, Tadeusz. „Strategic Autonomy of the European Union in Security and Defence”. Lithuanian Annual Strategic Review 18, nr 1 (2020): 5–22. https://doi.org/10.47459/lasr.2020.18.1.
