Grabież usankcjonowana ideologicznie
Nielegalny obrót dobrami kultury przez dziesięciolecia postrzegany był w dyskursie publicznym i politologicznym przede wszystkim przez pryzmat bezpowrotnych strat dla światowego dziedzictwa historycznego lub jako domena wyrafinowanych kradzieży dokonywanych na zlecenie wąskiej grupy majętnych kolekcjonerów. Jednak współczesne konflikty zbrojne i upadek struktur państwowych, zwłaszcza na Bliskim Wschodzie, przekształciły plądrowanie zabytków w dochodowy sektor gospodarki wojennej. Szaber stanowisk archeologicznych przestał być jedynie przestępstwem przeciwko kulturze, stając się strategicznym źródłem finansowania ugrupowań terrorystycznych i sieci przestępczych, co wymusza nowe spojrzenie na kwestie bezpieczeństwa międzynarodowego.
Propaganda destrukcji a faktyczna monetyzacja
Zjawisko systemowej monetyzacji dziedzictwa kulturowego osiągnęło bezprecedensowe rozmiary podczas wojen domowych w Syrii i Iraku. W epicentrum tego procederu znalazło się Państwo Islamskie, które doprowadziło eksploatację zasobów archeologicznych do poziomu sformalizowanego mechanizmu administracyjnego. Wbrew powszechnej narracji medialnej zdominowanej przez obrazy spektakularnych, propagandowych aktów destrukcji w Palmyrze, Mosulu czy Nimrudzie, ostentacyjne obrazoburstwo stanowiło w rzeczywistości przemyślaną zasłonę dymną. Podczas gdy wielkogabarytowe, niemożliwe do przetransportowania zabytki wysadzano w powietrze na potrzeby materiałów wideo w celu zastraszenia lokalnej ludności i przyciągnięcia uwagi światowych mediów, mniejsze artefakty – starożytne monety, pieczęcie, gliniane tabliczki z pismem klinowym, biżuterię oraz ceramikę – traktowano jako surowiec strategiczny o natychmiastowej płynności finansowej.
Biurokratyzacja grabieży: Diwan al-Rikaz i system licencyjny
Dżihadyści powołali do życia wyspecjalizowane komórki administracyjne w ramach struktury zarządzania surowcami naturalnymi, określanej jako Diwan al-Rikaz. Wydział ten, odpowiadający pierwotnie za obrót ropą naftową, gazem i minerałami, utworzył odrębną sekcję ds. zabytków (Qism al-Athaar). W ten sposób proces szabrownictwa zyskał quasi-prawne ramy i ideologiczną sankcję. Struktury terrorystyczne zaczęły wydawać oficjalne licencje na prowadzenie prac wykopaliskowych dla lokalnych mieszkańców oraz zorganizowanych grup poszukiwaczy, nakładając na nich podatek religijny. Wynosił on zazwyczaj od 20% do nawet 50% szacowanej wartości odnalezionego przedmiotu, w zależności od regionu geograficznego oraz znaczenia historycznego znaleziska.
Przemysłowa skala eksploatacji stanowisk archeologicznych
W rejonach o szczególnym nasyceniu stanowiskami z epoki mezopotamskiej czy rzymskiej bojownicy sami organizowali zmechanizowane prace wydobywcze. Do eksploracji tysiącletnich telli wykorzystywano ciężki sprzęt budowlany, w tym koparki i spychacze co bezpowrotnie niszczyło kontekst stratygraficzny i bezcenne warstwy archeologiczne, lecz pozwalało na maksymalizację tempa pozyskiwania cennych kruszców i przedmiotów. Proces ten uzupełniano pracą przymusową miejscowej ludności oraz jeńców wojennych. Szacunki badaczy terroryzmu i agencji wywiadowczych wskazują, że obrót antykami w szczytowym okresie funkcjonowania samozwańczego kalifatu generował dziesiątki milionów dolarów rocznie, stanowiąc drugie po nielegalnym handlu ropą naftową wewnętrzne źródło przychodów organizacji.
Artefakty jako strategiczna i stabilna waluta kalifatu
System ten zapewniał formacjom ekstremistycznym unikalną przewagę operacyjną. Podczas gdy sektor naftowy łatwo paraliżowano atakami z powietrza, sieciowa struktura nielegalnego obrotu drobnymi artefaktami uodparniała ten proceder na bezpośrednie działania bojowe. Antyki stały się stabilną, bezpieczną walutą pozwalającą na wypłacanie żołdu bojownikom, zakup uzbrojenia, amunicji, komponentów do produkcji improwizowanych ładunków wybuchowych (IED) oraz utrzymanie siatek łączności na terenach okupowanych.
Bibliografia:
Szlachter D.: Źródła finansowania Państwa Islamskiego, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2015.
Trzciński M.: Przestępczość przeciwko zabytkom w strefach konfliktów zbrojnych – współczesne wyzwania, „Ochrona Zabytków” 2017.
Minakowska M.: Destrukcja dziedzictwa kulturowego na Bliskim Wschodzie w działaniach tzw. Państwa Islamskiego, „Gdańskie Studia Międzynarodowe” 2016.
Brodie N., Sabrine I.: The Illegal Excavation and Trade of Syrian Cultural Objects: A View from the Ground, „Journal of Field Archaeology” 2018.
Al-Azm A.: The Role of Cultural Heritage in Financing Conflict: Case Studies from Syria and Iraq, The Antiquities Coalition, 15 października 2019.
Serwis Naukowy UW: Zdewastowana przez ISIS. Misja ratunkowa polskich archeologów w Palmyrze, Serwis Naukowy UW, 30 grudnia 2025.
