Trzon zbrojnego oporu przeciwko Brytyjczykom od zawsze stanowiła Irlandzka Armia Republikańska i jej polityczne ramię — Sinn Féin. Historycznie istniały inne grupy narodowo-lewicowe, które łączyły z IRA cel — odzyskanie niepodległości, a po traktacie Angielsko-Irlandzkim połączenie północnej części wyspy z Republiką Irlandii, jednak to IRA, Sinn Fein wraz z odłamami stanowią najważniejszą rodzinę polityczną, która istniała w każdym etapie walki, a inne grupy powstały w wyniku rozłamów w jej obrębie. Kontynuację te widać, chociażby w narracji, która jest praktycznie nieodróżnialna od narracji Provos (Provisional Irish Republican Army) z lat 70 i 80.
Kim są republikańscy dysydenci?
Kim w takim razie są republikańscy dysydenci? Są to katoliccy nacjonaliści z północy Irlandii, którzy odrzucili proces pokojowy po ponad 30 latach konfliktu zwanego jako The Troubles. Marisa McGlinchey w swojej książce “Unfinished business. The politics of ‚dissident’ Irish republicanism” zwraca uwagę na fakt, że główną osią sporu była raczej akceptacja zasad, które były krokiem ku pokojowi i rozmowom z Brytyjczykami o przyszłości regionu tzw. Mitchell Principles:
- pokojowe i demokratyczne rozwiązywanie sporów,
- rozbrojenie organizacji paramilitarnych,
- rezygnację z używania lub groźby użycia przemocy,
- respektowanie wyników demokratycznych wyborów,
- używanie wyłącznie pokojowych metod.
Spór dotyczył również zaakceptowania przez Provos tzw. principle of consent. Była to zasada zgody, wedle której status konstytucyjny Irlandii Północnej może zostać zmieniony tylko za zgodą większości jej mieszkańców. Stoi to w sprzeczności z zasadą suwerenności narodu, która należy do narodu irlandzkiego jako całości, a nie do dwóch odrębnych elektoratów: Republiki Irlandii i Irlandii Północnej. Dodatkowo na gruncie republikańskiego legitymizmu podział Irlandii na 26 i 6 hrabstw jest sam w sobie nielegalny, więc nie można przyznać sześciu hrabstwom prawa do decydowania o losie całej Irlandii — tradycyjnie było to postrzegane jako tzw. “unionistyczne veto”.
Republikański legitymizm i ideologiczne podstawy dysydentyzmu
Do ideologicznych fundamentów swojego ruchu dysydenci zaliczali m.in.:
- Proklamację niepodległości z 1916 r. w której to powstańcy wielkanocni proklamowali republikę złożoną ze wszystkich 32 irlandzkich hrabstw.
- Konstytucję republiki z 1922 wydana przez anty traktatową IRA.
- Oświadczenie Dáil z 1938 r., w którym parlament przekazuje swoje uprawnienia IRA.
- Program Éire Nua — Nowa Irlandia, czyli program Republikańskiego Sinn Fein z 1971 r. Proponował on utworzenie zjednoczonej, federacyjnej i socjalistycznej republiki Irlandii.
To na ten dokument powoływały się kolejne tzw. splinter groups, jako że było on podstawą do legitymizacji ciągłości oraz dowodem na to, że w rękach IRA leży suwerenność narodu irlandzkiego jako Óglaigh na hÉireann.
Powstanie CIRA i RIRA
Przedmiotem tego tekstu będą dwie organizacje: RIRA i CIRA, gdyż to one, jako jedyne nie porzuciły idei walki zbrojnej jako uzasadnionego sposobu uzyskania niepodległości. W 1986 r., na gruncie republikańskiego legitymizmu powstała CIRA, czyli Continuity Irish Republican Army. Rozłamowcy z CIRA sprzeciwili się uznaniu Dáil Éireann za legalny parlament i tym samym zerwania z polityką absencjonizmu, jako że Republika Irlandii jest prawnym spadkobiercą powołanego przez brytyjczyków Wolnego Państwa Irlandzkiego, a nie ustanowionej podczas powstania Wielkanocnego 1916 r. Republiki Irlandii obejmującej całą wyspę, czyli 32 hrabstwa. RIRA wyodrębniła się z PIRA w roku 1997 w reakcji na planowane zawieszenie broni i zapoczątkowanie procesu pokojowego. Spośród liderów PIRA stanowczy sprzeciw wyrazili m.in. kwatermistrz generalny PIRA Michael McKevitt i jego żona Bernadette Sands-McKevitt — żona legendarnego Bobby’ego Sandsa, republikańskiego męczennika, który zmarł w więzieniu podczas strajku głodowego w 1981 jako wybrany poseł izby gmin. Samo nazwisko Sands dawało grupie legitymację.
Od procesu pokojowego do dalszej walki zbrojnej
Obie grupy, jaki i reszta dysydenckich republikanów, zarzucały Sinn Fein odejście od republikańskiego ideału tym samym mianem “dysydentów” powinno określać się partię polityczną przewodzoną przez Gerrego Adamsa, a nie grupom, które kontynuowały tradycję, zachowująć republikańską ciągłość. Historycznie to przecież armia przewodziła partii, a nie na odwrót. A dla środowiska ukształtowanego na etosie anty traktatowej IRA (sprzeciwiającej się powołaniu wolnego państwa irlandzkiego bez 6 północnych hrabstw) pokój z Brytyjczykami nigdy nie był opcją. Porozumienie wielkopiątkowe z roku 1998 przyniosło rozejm, ale nie pokój. Tajemnicą poliszynela było, że organizacje paramilitarne były uśpione, ale nie całkowicie rozbrojone. Lata dwutysięczne przeniosły też kampanię zbrojną na inny teatr — handlu narkotykami w ramach zorganizowanych organizacji przestępczych. Ze strony irlandzkich nacjonalistów powstały Direct Action Against Drugs oraz Republican Action Against Drugs jako odpowiedzi na handel narkotykami ze strony lojalistycznych (popierających unię ze Zjednoczonym Królestwem, inaczej unionistycznych) organizacji UDA (Ulster Defence Association) i UVF (Ulster Volunteer Force). Była to część szerszej republikańskiej polityki społecznej polegającej na społecznej kontroli i eliminowaniu zachowań antyspołecznych z lokalnych społeczności. Paradoksalnie RAAD sama zaangażowała się w handel narkotykami, a sam konflikt zaczął przypominać wojnę dealerskich gangów. Wzmożona aktywność grup paramilitarnych w latach dwutysięcznych wskazywała na to, że kilka ton z broni przekazanej przez Kadafiego nie została oddana władzom w trakcie procesu pokojowego.
Omagh i kryzys legitymacji dysydenckiego republikanizmu
Za symboliczną datę początku sprzeciwu można uznać przeprowadzony przez RIRA zamach bombowy w Omagh, którego skutkiem była śmierć 29 osób. Okazał się on również katastrofalny pod względem walki o legitymację. Omagh to miasto w przeważającym stopniu zamieszkane przez katolików, nacjonalistów — sami przywódcy RIRA przyznali, że nie powinien on mieć miejsca, jednakowoż obarczyli winą władze za błędy w ewakuacji i informowaniu ludności — IRA zawsze informowała władze o planowanym zamachu.Według Mariam Price jedynym czym różniła się RIRA od CIRA, był timing: ”timing, that’s all . . . There’s no great political difference between them, it just took them a while to realise that they were being sold out”. 28.07.2005 kampania wojenna PIRA została ostatecznie zawieszona, jednak RIRA i CIRA nie zaakceptowały warunków złożenia broni i zobowiązały się do dalszego prowadzenia walki zbrojnej.
Powstanie New IRA
Rok 2012 przyniósł zjednoczenie dysydenckich republikanów, organizacje takie jak:
RAAD, CIRA, RIRA połączyły się w New IRA — Nową IRA. Nowo powołana organizacja postawiła przed sobą 3 kluczowe cele:
- odrzucenie procesu pokojowego,
- zjednoczenie z Irlandią,
- położenie kresu jakiejkolwiek brytyjskiej obecności w północnej części wyspy.
Marginalna siła i nieliczne członkostwo grupy zmusiły liderów do próby realizacji jedynie pierwszego z celów, mianowicie zakłócanie rzeczywiście istniejącego już pokoju poprzez walkę zbrojną, zamachy terrorystyczne oraz, chociaż w mniejszym stopniu działalność polityczną. Partyjnym ramieniem armii, New IRA jest partia Saordah.
New IRA współcześnie: Brexit, zamachy i znaczenie organizacji
Brexit spotkał się ze zdecydowanym sprzeciwem New IRA. Zamknięcie granicy między Północną częścią wyspy, a południową było czymś nieakceptowalnym z powodów zarówno ideologicznych, jak i praktycznych.18 kwietnia New IRA dokonała najgłośniejszego zabójstwa w swojej historii. Tego samego dnia wybuchły zamieszki przed obchodami rocznicy wybuchu Powstania Wielkanocnego; Lyra McKee, młoda dziennikarka, relacjonując te wydarzenia, zginęła od rany postrzałowej w głowę. W 2022 miał miejsce ostatni potwierdzony atak dysydenckich republikanów, a w latach kolejnych kolejne ataki bombowe, w tym przy użyciu samochodów pułapek był im jedynie przypisywane. Wedle ostatnich szacunków, ryzyko zamachów terrorystycznych na północy Irlandii jest duże, jednakowoż prospekt na zjednoczenie Irlandii drogą walki zbrojnej jest znikome prawdopodobny.
Bibliografia:
Clarke, Kevin. „New Irish Republican Army (New IRA)”. MODERN INSURGENT, Independent conflict media, 25 stycznia 2023.
https://www.moderninsurgent.org/post/new-irish-republican-army-new-ira/.
McGlinchey, Marisa. Unfinished Business: The Politics of „dissident” Irish Republicanism. 1st published. Manchester University Press, 2019.
https://doi.org/10.7765/9781526116215.
Ó Brádaigh, Ruairí, i Dáithí Ó Conaill. „Eire Nua”. The Irish Republican Digital Archive.
https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/10/c3a9ire-nua_pdf.pdf.
Sanders, Andrew. Inside the IRA: Dissident Republicans and the War for Legitimacy. Edinburgh University Press, 2012.
Taylor, Maxwell, i P. M. Currie. Dissident Irish Republicanism. Continuum International Pub. Group, 2011.
Woźniak, Martyna. „Nowa IRA jako przykład skrajnego nacjonalizmu”. Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM, nr 22 (grudnia 2020): 27–40.
