Przemoc seksualna jako problem społeczny
Przemoc seksualna jest jednym z najbardziej złożonych problemów społecznych i przez wiele lat pozostawała tematem przemilczanym zarówno w przestrzeni prywatnej, jak i publicznej. Pomimo rosnącej świadomości dotyczącej praw osób pokrzywdzonych wiele przypadków nadal nie jest zgłaszanych odpowiednim instytucjom. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest kultura milczenia, która może sprawiać, że osoby doświadczające przemocy obawiają się mówić o swoich przeżyciach i szukać pomocy.
Społeczne mechanizmy milczenia i obwiniania ofiary
Doświadczenie przemocy seksualnej może wiązać się z poczuciem wstydu, strachem, bezradnością oraz obawą przed reakcją otoczenia. Osoba pokrzywdzona może bać się, że jej relacja zostanie zakwestionowana, a odpowiedzialność za zdarzenie zostanie częściowo przeniesiona właśnie na nią. Szczególnego znaczenia nabiera to w sytuacji, gdy sprawcą jest osoba bliska ofierze – partner, członek rodziny lub znajomy. Problemem pozostają również stereotypowe przekonania dotyczące przemocy seksualnej. Pytania o zachowanie, ubiór, spożywanie alkoholu czy wcześniejszą relację ze sprawcą mogą prowadzić do tzw. obwiniania ofiary. Takie podejście odwraca uwagę od odpowiedzialności sprawcy i może dodatkowo zniechęcać osoby pokrzywdzone do ujawniania swoich doświadczeń.
Na czym polega kultura milczenia?
Kultura milczenia nie ogranicza się wyłącznie do zachowania osoby doświadczającej przemocy, lecz może być również podtrzymywana przez jej otoczenie. Bagatelizowanie zdarzenia, unikanie rozmowy czy próby zachowania dobrego wizerunku rodziny, środowiska lub instytucji mogą prowadzić do tego, że przemoc pozostaje nieujawniona. W takich warunkach milczenie przestaje być wyłącznie indywidualną decyzją osoby pokrzywdzonej, a staje się częścią szerszego problemu społecznego. Konsekwencją takiej sytuacji może być nie tylko brak pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności, lecz także pogłębienie negatywnych skutków doświadczonej przemocy. Brak odpowiedniej reakcji ze strony otoczenia może zwiększać poczucie osamotnienia oraz utrudniać uzyskanie pomocy psychologicznej, prawnej czy medycznej.
Przeciwdziałanie przemocy seksualnej
Przeciwdziałanie przemocy seksualnej nie może ograniczać się wyłącznie do reagowania na już ujawnione przypadki. Istotne znaczenie mają edukacja dotycząca zgody, budowanie świadomości społecznej oraz zapewnienie osobom pokrzywdzonym łatwego dostępu do profesjonalnego wsparcia. Równie ważna jest odpowiednia reakcja instytucji, która nie powinna prowadzić do ponownego obciążania osoby zgłaszającej przemoc ani zmuszać jej do ciągłego udowadniania swojej wiarygodności.
Przełamywanie kultury milczenia wymaga zatem zmiany sposobu, w jaki społeczeństwo mówi o przemocy seksualnej. Odpowiedzialność za przemoc powinna spoczywać wyłącznie na sprawcy, a nie na osobie, która jej doświadczyła. Stworzenie przestrzeni, w której osoby pokrzywdzone mogą mówić o swoich doświadczeniach bez strachu przed oceną, jest jednym z podstawowych warunków skutecznego przeciwdziałania przemocy seksualnej.
Bibliografia:
Dziergawka A.: Wtórna wiktymizacja ofiar przestępstw seksualnych – aspekty normatywne i praktyczne, „Prawo w Działaniu” 2024, t. 57, s. 165.
Pietruszka N.: Działania podejmowane przez państwo w zakresie zapobiegania wiktymizacji wtórnej ofiar przestępstw na tle seksualnym przez media w Polsce i we Włoszech, „Zeszyty Prasoznawcze” 2024, t. 67, nr 1 (257), s. 25–40.
Tkacz N.: Zjawisko wiktymizacji wtórnej w kontekście ofiar przestępstw seksualnych ze szczególnym uwzględnieniem przestępstwa zgwałcenia, „Probacja” 2020, nr 2, s. 117–134.
Woźniakowska-Fajst D.: Obwinianie ofiary – poznać zjawisko, zrozumieć mechanizm, [w:] Zmierzyć i zrozumieć przestępczość. Tom jubileuszowy ofiarowany Profesor Beacie Gruszczyńskiej, red. M. Niełaczna, P. Ostaszewski, A. Rzepliński, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020, s. 196–208.
