Oś oporu
Iran, częściowo odizolowany i niezdolny do bezpośredniej konfrontacji z USA, zbudował sieć wpływów, która odgrywa kluczową rolę w jego strategii. Tworzą ją Hezbollah w Libanie, Hamas w Palestynie, Huti w Jemenie, Siły Mobilizacji Ludowej w Iraku oraz do 2024 roku Syria pod rządami Baszara Al-Asada. Łączą je wspólne cele, czyli wyeliminowanie amerykańskiej obecności i wpływów z Bliskiego Wschodu oraz zniszczenie Państwa Izrael i wsparcie dla palestyńskiego ruchu oporu. Iran zapewnia wsparcie swoim sojusznikom za pośrednictwem Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej, a sam wykorzystuje oś w swojej doktrynie obronnej, aby zapobiec bezpośredniej konfrontacji i powiększyć swoje wpływy w regionie. Ponadto sieć wpływu służy Iranowi do obejścia międzynarodowych sankcji, które są dotkliwe dla gospodarki i destabilizują sytuację wewnętrzną państwa.
W 2014 roku nastąpił przełom, gdy pojawił się wspólny wróg w postaci Państwa Islamskiego, które zajęło znaczną część Syrii oraz Iraku, zagrażając także Libanowi. Zwalczanie ISIS stało się potencjalnym polem współpracy irańsko-zachodniej. Jednak pomimo prób polepszenia relacji z państwami GCC-sześcioma krajami Bliskiego Wschodu zrzeszonymi w Radzie Współpracy Zatoki – wrogość podtrzymywała postępująca ofensywa szyickiego półksiężyca. Dla państw arabskich gra o irańską hegemonię w regionie była nie do zaakceptowania. Na początku XXI wieku amerykański wywiad oskarżył Iran o szkolenie i dozbrajanie rebeliantów w Afganistanie, Iraku, Syrii i Jemenie. Tym samym szyicka ekspansja stała się jednym z powodów daleko idącej nieufności państw arabskich wobec Iranu.
Na początku lat 20. XXI wieku wciąż istniały dowody na poparcie Iranu dla terroryzmu, narastały niepokoje wewnętrzne, a militarystyczna polityka Iranu obejmowała poparcie dla rosyjskiej inwazji na Ukrainę i wojny z nią, a także podejmowanie jednych z najbardziej agresywnych działań przeciwko Izraelowi. Kiedy 7 października 2023 r. doszło do ataku Hamasu na Izrael, Iran opowiedział się za Hamasem, popierając jego agresję i oferując mu dalsze wsparcie. Z kolei 2024 rok przyniósł bezprecedensowy, zakrojony na szeroką skalę bezpośredni atak Iranu na Izrael, który był odwetem za działania zbrojne w strefie Gazy oraz dokonany na początku kwietnia atak Izraela na irańskie pozycje w Syrii. Atak w nocy z 13 na 14 kwietnia w ramach operacji „Prawdziwa Obietnica”, przeprowadzono z użyciem czterech różnych rodzajów uzbrojenia jednak dzięki systemom obrony powietrznej oraz siłom amerykańskim, brytyjskim, francuskim i jordańskim szkody były niewielkie. Izrael odpowiedział zbrojnie dopiero po pięciu dniach, co skutkowało tym, że władze irańskie podjęły decyzję o wstrzymaniu się od dalszych ataków. 1 października Iran ponownie zaatakował w odpowiedzi na zabójstwa izraelskiego wywiadu na przywódcach Hamasu i Hezbollahu. Do bezpośredniej wojny ponownie doszło w 2025 roku, określanej jako wojna 12-dniowa. Siły powietrzne Izraela rozpoczęły ofensywę militarną wymierzoną w irańskie ośrodki nuklearne, program balistyczny oraz infrastrukturę wojskową i cywilną. Akcja Izraela uzyskała wsparcie Stanów Zjednoczonych, które 21 czerwca rozpoczęły operację skierowaną przeciwko ośrodkom nuklearnym w Fordow, Natanz i Isfahanie. Operacja dowiodła przewagi technologicznej Izraela, ale sprowokowała odwet. Trwający kilkanaście dni konflikt eskalował na dzień przed wyznaczonym przez Donalda Trumpa terminem, w którym Teheran miał podpisać nową umowę nuklearną, a tym samym odsunięto w czasie kolejną rundę negocjacji w Omanie.
Program nuklearny
Zachód od lat obawia się, że Teheran uzyska dostęp do broni jądrowej. W pierwszej dekadzie XXI wieku Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej dążyła do zawieszenia prawa Iranu do technologii nuklearnej, powołując się na ograniczony dostęp do irańskiego programu nuklearnego i stwierdzając, że kraj ten celowo wprowadza społeczność międzynarodową w błąd w kwestii swojego programu nuklearnego. W latach 2006-2008 Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła cztery rezolucje wzywające Iran do zawieszenia programu wzbogacania uranu i nakładające sankcje za zaniechanie tego kroku. Wymagało to od Stanów Zjednoczonych nakłonienia Rosji i Chin do poparcia działań mających na celu ograniczenie ambicji nuklearnych Iranu. W 2010 roku świat dowiedział się o Stuxnet. Był to pierwszy w historii cyfrowy wirus, który był w praktyce bronią kinetyczną. Nie wykradał haseł, a fizycznie niszczył irańskie wirówki do wzbogacania uranu. W 2011 roku MAEA oskarżyła Iran o prowadzenie tajnych badań i rozwoju w dziedzinie energetyki jądrowej. W związku z ciągłym pogarszaniem się sytuacji gospodarczej Iran podjął serię wielostronnych negocjacji z Chinami, Francją, Niemcami, Rosją, Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi, dążąc do osiągnięcia kompleksowego porozumienia w sprawie irańskiego programu nuklearnego, które doprowadziłoby do złagodzenia sankcji. Negocjacje koncentrowały się na fakcie, że Iran chciał mieć możliwość wzbogacania uranu w celu wytwarzania energii jądrowej, podczas gdy pozostałe sześć mocarstw domagało się gwarancji, że Iran nigdy nie będzie w stanie wzbogacić uranu do poziomu pozwalającego na produkcję broni. W 2013 roku bardziej umiarkowany Hassan Rouhani został wybrany na prezydenta Iranu. Wielu polityków i komentatorów liczyło wtedy na ocieplenie relacji Iranu z państwami zachodnimi. Nadzieje pokładano szczególnie w odniesieniu do irańskiego programu jądrowego. Rzeczywiście, po latach napięć, w 2015 roku, administracji Rouhaniego udało się osiągnąć porozumienie, znane jako Wspólny Kompleksowy Plan Działań (JCPOA), z grupą krajów pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych, w sprawie ograniczenia produkcji jądrowej poprzez zniszczenie zapasów średnio wzbogaconego uranu, zmniejszenie liczby wirówek gazowych i inne postanowienia w zamian za zniesienie sankcji gospodarczych. W styczniu 2016 roku ONZ, UE i Stany Zjednoczone zniosły sankcje gospodarcze po tym, jak Iran wywiązał się ze swojej części umowy. Embargo na broń wobec Iranu pozostało jednak w mocy. W 2017 roku Iran przeprowadził testy rakiet balistycznych, a władze kraju utrzymywały, że program rakietowy jest ich jedynym środkiem obronnym przed zagrożeniami ze strony USA lub Izraela i nie jest częścią porozumienia nuklearnego. Donald Trump to za naruszenie porozumienia nuklearnego, pomimo ocen MAEA, że Iran je przestrzega. W październiku tego roku odmówił ponownej certyfikacji porozumienia, a w maju 2018 r. ogłosił, że Stany Zjednoczone wycofują się z porozumienia, pozostawiając jego przyszłość niepewną, pomimo zobowiązań pozostałych stron do jego przestrzegania. Stany Zjednoczone jednostronnie, ponownie nałożyły sankcje na Iran i zagroziły nałożeniem sankcji na firmy z innych krajów, które kontynuowały współpracę z Iranem, co stanowiło poważny cios dla odbudowującej się irańskiej gospodarki. Rok później Iran odpowiedział, ogłaszając rozpoczęcie wzbogacania uranu powyżej minimalnego progu określonego w umowie nuklearnej.
Problem ponownie eskalował, a debata nad tym, jak najlepiej radzić sobie z zagrożeniami ze strony Iranu, jeszcze bardziej zaostrzyła się na początku lat 20. XXI wieku. Administracja prezydenta Joe Bidena nie poczyniła postępów w rozmowach dotyczących przywrócenia praktycznie niedziałającego JCPOA. W 2024 roku niektórzy amerykańscy eksperci donosili, że Iran rozwinął swój program nuklearny do tego stopnia, że był w stanie wyprodukować wystarczającą ilość materiału rozszczepialnego do stworzenia broni jądrowej w bardzo krótkim czasie. Przełomem miało być amerykańskie uderzenie na instalacje nuklearne Iranu w 2025, które według Pentagonu opóźniło jego rozwój, jednak całkowicie go nie wyeliminowało. Niepowodzenie tej operacji oraz późniejsze fiasko negocjacji w Genewie w lutym 2026 roku stworzyły podatny grunt dla eskalacji, która doprowadziła do rozpoczęcia przez Stany Zjednoczone i Izrael skoordynowanej operacji wojskowej „Epicka Furia”.
Bibliografia:
Rudin, Noah. „The Axis of Resistance.” Middle East Institute, December 3, 2025. https://mei.edu/backgrounder/axis-of-resistance/
Kamiński, Mariusz A. „Operation ‚Olympic Games’. Cyber-sabotage as a Tool of American Intelligence Aimed at Counteracting the Development of Iran’s Nuclear Programme.” Security and Defence Quarterly, vol. 29, no. 2, 2020, pp. 63-71. https://bibliotekanauki.pl/articles/576175.pdf
Hafeez Ullah Khan. „Liberal Institutionalism in Crisis: Reassessing the Iran-West Nuclear Standoff Amid the 2025 Israel–Iran War.” 03 November 2025. https://doi.org/10.1111/dome.70010
Alavi, Seyed Ali. „The Limits of Patron-Partner Relations: Autonomy Within Alliance After October 7, 2023.” Studies in Conflict & Terrorism, 2026. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1057610X.2026.2697451#abstract
Mousavian, Seyed Hossein, and Mohammad Mehdi Mousavian. „Building on the Iran Nuclear Deal for International Peace and Security.” Journal for Peace and Nuclear Disarmament 1, no. 1 (2018): 169–192. https://doi.org/10.1080/25751654.2017.1420373
Yacoubian, Mona. „Is the Iran War Entering a Dangerous New Phase?” Center for Strategic and International Studies, July 20, 2026. https://www.csis.org/analysis/iran-war-entering-dangerous-new-phase
