Wybuch pełnowymiarowego konfliktu zbrojnego na terytorium Ukrainy w lutym 2022 roku doprowadził do załamania dotychczasowego ładu geopolitycznego i gospodarczego w regionie. Działania wojenne w sposób bezpośredni dotknęły również nielegalne rynki narkotykowe, zmieniając dotychczasową rolę Ukrainy na mapie globalnego handlu substancjami kontrolowanymi. Przed 2022 państwo to odgrywało istotną funkcję jako węzeł tranzytowy dla heroiny płynącej tzw. Północnym Szlakiem z Afganistanu do Europy Środkowej i Rosji, a także jako punkt odbioru kontenerowych dostaw kokainy z Ameryki Południowej kierowanych do portów w basenie Morza Czarnego.
Gwałtowna militaryzacja granic, wprowadzenie stanu wojennego, zamknięcie przestrzeni powietrznej oraz blokada portów morskich wymusiły na transnarodowych grupach przestępczych natychmiastową adaptację do nowych warunków operacyjnych. Proces ten doprowadził z jednej strony do paraliżu dotychczasowych szlaków długodystansowych, z drugiej zaś do intensyfikacji lokalnej produkcji substancji syntetycznych i przesunięcia wektorów przemytu na granice z państwami Unii Europejskiej.
Najistotniejszą bezpośrednią konsekwencją wybuchu walk było zablokowanie kluczowych węzłów logistycznych. Port morski w Odessie, stanowiący przez lata jedno z głównych wrót dla kontenerowego transportu kokainy w regionie, przestał pełnić funkcję handlową. Jak wynika z kompleksowego raportu Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC) z 2025 roku, tranzyt kokainy oraz heroiny przez terytorium Ukrainy uległ drastycznemu załamaniu natychmiast po rozpoczęciu inwazji. Zjawisku temu towarzyszył niemal czterokrotny wzrost cen hurtowych heroiny na ukraińskim rynku wewnętrznym w trakcie pierwszych miesięcy wojny, co ostatecznie przypieczętowało nieopłacalność utrzymywania dotychczasowych tras przez strefę bezpośrednich walk.
Wstrzymanie ruchu na Północnym Szlaku wywołało efekt wypchnięcia, polegający na przeniesieniu strumieni handlowych na alternatywne trasy geograficzne. Analizy przedstawione przez Globalną Inicjatywę Przeciwko Transnarodowej Przestępczości Zorganizowanej (GI-TOC) wskazują, że ciężar transportu opiatów przejęły południowe odgałęzienia Szlaku Bałkańskiego, przebiegające przez Bliski Wschód, Turcję oraz państwa Europy Południowo-Wschodniej. Jednocześnie grupy przestępcze operujące na obszarze przestrzeni posowieckiej zostały zmuszone do poszukiwania nowych korytarzy lądowych omijających bezpośrednią linię frontu.
Zamknięcie granic wschodnich i północnych Ukrainy spowodowało przekierowanie całego ruchu pasażerskiego i towarowego na granicę zachodnią – przede wszystkim z Polską, Rumunią, Słowacją i Węgrami. Powstanie tzw. korytarzy solidarnościowych oraz znaczne natężenie ruchu przewozowego stworzyły unikalne warunki operacyjne dla grup przestępczych. Jak podkreśla Europejska Agencja ds. Narkotyków, presja na szybkie przeprowadzanie odpraw towarowych i humanitarnych niejednokrotnie ograniczała możliwości szczegółowej kontroli ładunków.
Mimo zaostrzenia rygorów bezpieczeństwa, zorganizowane grupy przestępcze próbują wykorzystywać transporty drogowe do przemytu prekursorów chemicznych oraz gotowych substancji psychoaktywnych. Zmiana ta wymusiła na służbach celno-skarbowych i granicznych państw przyległych modyfikację procedur analitycznych oraz intensyfikację współpracy międzynarodowej. Wymiana informacji wywiadowczych i operacyjnych pomiędzy Strażą Graniczną Rzeczypospolitej Polskiej a jej ukraińskimi odpowiednikami stała się kluczowym elementem zapobiegania przenikaniu przestępczości zorganizowanej do strefy Schengen.
Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk zaobserwowanych w cieniu trwającego konfliktu jest gwałtowny rozwój wewnętrznej produkcji narkotyków syntetycznych. Wobec braku możliwości sprowadzania substancji pochodzenia roślinnego, ukraiński rynek nielegalny uległ szybkiej reorientacji w stronę syntetycznych katynonów (np. alfa-PVP, mefedronu), metamfetaminy oraz nielegalnie wytwarzanego metadonu. Z danych zaprezentowanych w publikacji GI-TOC (2024) wynika, że według Globalnego Indeksu Przestępczości Zorganizowanej ukraiński rynek narkotyków syntetycznych zanotował w latach 2021-2023 największy wzrost wskaźnika przestępczości na świecie, wzrastając aż o 4,5 pkt.
Specyfika produkcji syntetyków w warunkach wojennych opiera się na rozproszonej sieci małych laboratoriów, określanych w literaturze przedmiotu jako laboratoria typu „kitchen-lab”. Ich likwidacja przez służby porządkowe jest utrudniona ze względu na zaangażowanie znacznych sił policyjnych w zadania związane z obronnością i kontrwywiadem. Badania UNODC potwierdzają, że domowa produkcja metadonu i syntetycznych stymulantów jest w większości przeznaczana na zaspokojenie popytu wewnętrznego, choć istnieją dowody na próby szerszego eksportu prekursorów i wyrobów gotowych do państw sąsiednich, w tym Czech i Słowacji.
Wzrost spożycia substancji psychoaktywnych w warunkach wojny wykazuje bezpośredni związek z traumą powojenną, wycieńczeniem psychicznym oraz dostępnością środków stymulujących i przeciwbólowych. Raporty terenowe wskazują na pojawienie się problemu uzależnień wśród żołnierzy na linii frontu oraz ludności cywilnej w rejonach przyfrontowych. Przystępność cenowa tanich zamienników syntetycznych, takich jak „sole do kąpieli” czy metadon z nielegalnych źródeł, ułatwia ich szybkie rozprzestrzenianie.
Równolegle ewolucji uległ sam model dystrybucji detalicznej. Fizyczne łańcuchy dostaw zostały w znacznej mierze zastąpione przez platformy cyfrowe, ze szczególnym uwzględnieniem szyfrowanych kanałów na Telegramie oraz rynku Darknet. Dystrybucja odbywa się poprzez bezkontaktowy system ukrytych skrytek (tzw. zakładki), zaś rozliczenia finansowe realizowane są przy użyciu kryptowalut. Taka struktura handlu utrudnia tradycyjne metody inwigilacji operacyjnej i umożliwia przestępcom sprawne funkcjonowanie nawet w strefach objętych stałym ostrzałem i nadzorem wojskowym.
Wojna na Ukrainie jednoznacznie wykazała wysoki stopień elastyczności transnarodowych sieci przestępczych. Zamknięcie tradycyjnych morskich i lotniczych szlaków tranzytowych doprowadziło do dezorganizacji dotychczasowych tras kokainowych i opiatowych, przesuwając ciężar handlu na Szlak Bałkański oraz granice z państwami Unii Europejskiej. Jednocześnie wywołało to głęboką substytucję rynkową – import ograniczone zostały zastąpione przez dynamicznie rosnącą produkcję krajową narkotyków syntetycznych.
Dla państw graniczących z Ukrainą, w tym dla Polski, sytuacja ta rodzi długofalowe wyzwania w sferze bezpieczeństwa wewnętrznego. Niezbędne jest ciągłe dostosowywanie technik wykrywczych, rozbudowa infrastruktury do skanowania ładunków wielkogabarytowych oraz zacieśnienie transgranicznej współpracy policyjnej i celnej. Po zakończeniu działań wojennych i ewentualnej demobilizacji istnieje ryzyko przelania się nadwyżek produkcyjnych substancji syntetycznych oraz doświadczonych kadr przestępczych na rynek Unii Europejskiej, co wymaga już dziś podjęcia systemowych działań prewencyjnych.
Bibliografia:
UNODC, War transforming Ukraine’s criminal landscape, causing economic and social damage. Vienna/Kyiv: United Nations Office on Drugs and Crime,
Scaturro R., Disruption or displacement? Impact of the Ukraine war on drug markets in South Eastern Europe. Geneva: Global Initiative Against Transnational Organized Crime,
https://globalinitiative.net/analysis/ukraine-war-impact-drug-markets-south-eastern-europe/ (28.08.2026).
GI-TOC, Drugs on the front line: The war in Ukraine is fuelling drug use. Geneva: Global Initiative Against Transnational Organized Crime,
https://globalinitiative.net/analysis/ukraine-synthetic-drugs-ocindex/ (28.08.2026)
UNODC, World Drug Report 2023. Vienna: United Nations Office on Drugs and Crime, https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/world-drug-report-2023.html (28.08.2026)
EMCDDA, European Drug Report 2023: Trends and Developments, https://www.emcdda.europa.eu/publications/european-drug-report/2023_en (28.08.2026).
